Էրդողանի պոլսյան ձախողումը. ի՞նչ դասեր կքաղենք մենք

Մայր Աթոռում այսօր տեղի է ունենում միաբանական ընդհանուր ժողով որի հիմնական օրակարգը կհատկացվի Հայ Եկեղեցու կանոնադրությանը և այդ առումով առաջարկվելիք բարեփոխումներին: Միաժամանակ, այսօր մեր հավաքական կյանքը հուզող հիմնական թեմաներից մեկը համարվում է Պոլսո Պատրիարքության խնդիրը, որը միայն շաբաթներ առաջ դրական նոր հուն մտավ Արամ Աթեշյանի տված և «սպասելի» դարձած հրաժարականով:

Գոնե Հայաստանում, հազիվ թե որևէ մեկին հետաքրքրեր Պոլսի պատրիարքի անձը, եթե չլիներ նամակը, որը Պոլսի պատրիարքի փոխանորդ Աթեշյանը գրեց Թուրքիայի նախագահին: Նամակ, որով ուղղակի հայոց պատրիարքը ներողություն էր խնդրում Էրդողանից, որովհետև Բունդեսթագը ճանաչել էր Հայոց ցեղասպանությունը:
Նամակը գրվեց Թուրքիայի հայ համայնքի անունից, բայց դրանից վրդովվեց ողջ հայությունը։ Առանց այդ էլ պատրիարքի փոխանորդից դժգոհ հայ համայնքը բարձրացրեց նրանից ազատվելու հարցը, իսկ աշխարհի ու Հայաստանի հայերի համար սա դարձավ ամենահետևվող իրադարձություններից մեկը: Աթեշյանն իր կարգավիճակը համայնքի ընտրությամբ չէր ստացել: Ուղղակի այդպես էր ստացվել՝ Պոլսո պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆյանը կոմայի մեջ է 2008թ.-ից և փաստացի չէր կատարում պատրիարքի իր լիազորությունները։ Նրա փոխարեն այդ լիազորությունները կատարում էր նույն Արամ արքեպիսկոպոսը: Նրան նշանակել էր պետությունը, ու պապից ավելի կաթոլիկ լինելու նրա ցանկությունը հասավ այնտեղ, որ ի վերջո նույն պետությանն անգամ ձեռնտու չեղավ Աթեշյանը: Ինչ ասես չարեց հայ համայնքն` Աթեշյանին գահընկեց անելու համար: Գործը հասավ բոյկոտին: Սուրբ Հարության օրը Արամ Աթեշյանի պատարագը լսող չկար, բոլորը մի մարդու պես Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեքչյանին էին գնացել լսելու: Աթեշյանը հեռացավ: Պատրիարքի ընտրության փուլն է առջևում:Այստեղ անակնկալներ, չեն լինի:Գարեգին արքեպիսկոպոս Բեքչայնն արդեն դե ֆակտո հենց այս դերում է:

Ի՞նչ էր կատարվում այս ողջ ընթացքում Պոլսում և ի՞նչն էր, որ սպառնում էր պառակտել պոլսահայ համանքը: Արամ Աթեշյանը, պատրիարքի աթոռն ունենալով, գտել էր որոշ իշխանություն և չէր ուզում կորցնել այն: Իշխանությունը շահութաբեր էր իր համար, քանի որ այդ դիրքով տիրապետում էր հսկա գումարների: Ավանդաբար պատրիարքարանի ֆինանսական հաշիվները նախապես եղել են շատ համեստ, քննվել են քննիչ հանձնաժողովի կողմից: Սակայն վերջին ինը տարիներին այդ հանձնախումբը լուծարված է հենց Արամ սրբազանի տնօրինությամբ:Արամ Աթեշյանի անմիջական հովանավորը Թուրքիայի իշխող կառավարությունն էր, և վերջինն էլ իր իշխանությունը ամուր պահելու համար հաճախ էր դիմում կառավարության կարգադրություններին: Նա ուներ մի շարք բարերարների ու համայնքային ղեկավարների կողմից կազմված համախոհների խմբակ, որոնք նույնպես ներքաշված են դրամական կասկածելի հաշիվների մեջ: Պոլսահայ հասարակությունը սովորաբար խուսափում է իր հոգևորականների կամ ազգայինների հետ առճակատվելուց: Սակայն գայթակղությունը հասել էր անտանելի համեմատության: Այդ անտանելիի սահմանը բնութագրելու համար մեր եպիսկոպոսներից մեկն օգտագործեց «կոյուղու հոտ» բառակապակցությունը: Հետևաբար, այդ հոտը պատել էր պոլսահայ հասարակությանը, և այլևս որևէ մեկը չէր կարող հանդուրժել նման հոտի մեջ մնալը:

Պոլսի պատրիարքարանում, փաստորեն, երկիշխանություն էր. Ընդ որում՝ այդ երկիշխանությունը ոչ թե հավասարազոր ուժերի միջև էր, այլ լեգիտիմ ընտրված տեղապահի և փոխանորդի պաշտոնը զավթած կամ այդ պաշտոնից հեռանալ չցանկացող ոչ լեգիտիմ Աթեշյանի միջև։ Այստեղ բախվում էին նաև երկու այլ իրողություններ. Բեքչյան սրբազանին այդ լեգիտիմությունը տվել են ընտրությունը և Հայ առաքելական եկեղեցու օրենքները, իսկ Աթեշյանին «լեգիտիմություն» տալիս էր թուրքական իշխանությունը՝ իր տարօրինակ գրություններով և պահվածքով։ Փոխմարզպետի գրությունը, ըստ էության, իրավական և քաղաքական, առավել ևս կրոնական որևէ նշանակություն չունի։ Եվ ցանկացած հոգևորականի, Հայ առաքելական եկեղեցու ցանկացած հետևորդի համար գերակա են եկեղեցական օրենքները, մանավանդ որ Պոլսո համայնքը պետության կողմից օրենքների բացակայության պարագայում միակ լեգիտիմ և դոմինանտ իրավական կարգավորման մեխանիզմ ունի՝ եկեղեցական օրենքները։ Որոնք էլ ի վերջո գործեցին՝ Աթեշյանը հեռացավ: Փաստորեն, Էրդողանի վարչակարգը ի վերջո զոհաբերեց իր հավատարիմ զինվորին:

Ստելլա Խաչատրյան