Դամոկլյան սուր. առևտրային անհամամասնության վտանգներն ու սպառնալիքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանի տնտեսության արտաքին առևտրային հաշվեկշիռը տարիներ շարունակ բնութագրվում է խոր և կառուցվածքային անհավասարակշռությամբ, որտեղ ներկրումը զգալիորեն գերազանցում է արտահանմանը՝ ստեղծելով ավելացող առևտրային դեֆիցիտ, որը հասնում է միլիարդավոր դոլարների և սպառնում է երկրի տնտեսական կայունությանը, արժութային անվտանգությանը, ինքնիշխանությանը և երկարաժամկետ զարգացման հեռանկարներին։ Այս խոր անհավասարակշռությունը ոչ միայն վկայում է տնտեսության կառուցվածքային խնդիրների մասին, այլև բացահայտում է Հայաստանի արտադրական հզորությունների սահմանափակությունը, մրցունակ արտադրանքի պակասը, արտաքին շուկաներում դիրքերի թուլությունը և, ընդհանրապես, տնտեսական մոդելի անկայունությունը, որը հիմնված է ոչ թե արտադրության և արտահանման, այլ սպառման և ներկրման վրա։

Վերջին տարիների վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի ներկրումը կազմում է տարեկան շուրջ 7-8 միլիարդ դոլար, մինչդեռ արտահանումը հազիվ հասնում է 3-4 միլիարդ դոլարի, ինչը նշանակում է, որ առևտրային դեֆիցիտը կազմում է մոտ 3-4 միլիարդ դոլար կամ ավելի՝ կախված տարվանից։ Սա հսկայական թիվ է փոքր տնտեսություն ունեցող երկրի համար, որի տարեկան ՀՆԱ-ն կազմում է մոտ 20-30 միլիարդ դոլար։ Առևտրային դեֆիցիտի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ զգալի է, ինչը համարվում է վտանգավոր բարձր՝ միջազգային ստանդարտների համաձայն։ Տնտեսագետները սովորաբար SOS են հնչեցնում, երբ այս ցուցանիշը գերազանցում է 5-10 տոկոսը, քանի որ դա սկսում է սպառնալիք դառնալ տնտեսական կայունության համար։ Հայաստանի դեպքում մենք ունենք էական գերազանցում, ինչը նշանակում է, որ երկիրն ավելի շատ կախված է ներկրումից։

Արտահանման կառուցվածքը բացահայտում է Հայաստանի տնտեսության մեկ այլ լուրջ խնդիր՝ ավանդական արտահանումը, որը ներառում է Հայաստանում արտադրված ապրանքները, կազմում է ընդհանուր արտահանման ավելի փոքր մասը, քան պետք է լիներ։ Վերջին տարիներին Հայաստանի արտահանման կառուցվածքում կարևոր դեր է ստանձնել վերաարտահանումը՝ այն գործընթացը, երբ ապրանքները ներկրվում են Հայաստան և հետո, առանց էական վերամշակման կամ փոփոխության, կրկին արտահանվում են այլ երկրներ։ Սա հատկապես ակտուալ դարձավ 2022 թվականից հետո, երբ Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև պատերազմը և Արևմուտքի կողմից Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցների ընդլայնումը ստեղծեցին նոր իրավիճակ տարածաշրջանում։ Հայաստանը, որը պահպանում է տնտեսական կապերը և՛ Ռուսաստանի, և՛ Արևմուտքի հետ, դարձավ այն երկրներից, որտեղով կարող էին անցնել որոշ ապրանքներ։ Արևմտյան արտադրության էլեկտրոնիկա, ավտոմեքենաների պահեստամասեր, արդյունաբերական սարքավորումներ, սպառողական ապրանքներ սկսեցին ներկրվել Հայաստան և հետո վերաարտահանվել Ռուսաստան կամ Եվրասիական տնտեսական միության այլ երկրներ։ Եվ հակառակ ուղղությամբ ռուսական արտադրանքը կամ հումքը, որը ենթակա էր պատժամիջոցների կամ սահմանափակումների, կարող էր անցնել Հայաստանի միջոցով: Արդյունքում վերաարտահանումը զգալի աճ գրանցեց։ 2022-2023 թվականներին Հայաստանի ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունը՝ արտահանում գումարած ներկրում, աճեց տասնյակ տոկոսներով՝ մեծ մասամբ հենց վերաարտահանման հաշվին։ Սա ունեցավ թե՛ դրական, թե՛ բացասական հետևանքներ տնտեսության համար։ Դրական առումով վերաարտահանումը բերեց լրացուցիչ շահույթներ այն ընկերություններին, որոնք զբաղվում էին տրանզիտային առևտրով, ստեղծեց որոշ աշխատատեղեր լոգիստիկայի, մաքսային ծառայությունների, փոխադրումների ոլորտներում, ապահովեց հարկային եկամուտներ պետական բյուջեին, ուժեղացրեց դրամը՝ ավելացնելով արտարժութային հոսքերը երկիր, և, ընդհանուր առմամբ, ակտիվացրեց տնտեսական գործունեությունը։ Շատ բիզնեսներ, որոնք նախկինում չէին զբաղվում արտահանմամբ, սկսեցին մասնակցել վերաարտահանման գործընթացներին, և սա ստեղծեց որոշակի տնտեսական դինամիզմ։ Սակայն վերաարտահանման այս ուժեղ աճը միաժամանակ պարունակում էր լուրջ վտանգներ և խոցելիություն։

Առաջին և հիմնականն այն է, որ վերաարտահանումը հիմնականում տրանզիտային գործունեություն է, որը չի ստեղծում էական ավելացված արժեք Հայաստանում։ Ապրանքները պարզապես անցնում են երկրով՝ առանց Հայաստանում արտադրվելու կամ վերամշակվելու։ Սա նշանակում է, որ տնտեսական օգուտը սահմանափակ է՝ հիմնականում մարժա և լոգիստիկայի վճարներ, որոնք զգալիորեն ցածր են, քան եթե ապրանքը Հայաստանում արտադրվեր։ Վերաարտահանումը չի զարգացնում տեղական արտադրությունը, չի ստեղծում նոր տեխնոլոգիաներ, չի բարձրացնում աշխատուժի որակավորումը, չի նպաստում երկարաժամկետ տնտեսական զարգացմանը։ Դա ավելի շուտ պահի օգտագործում է, քան կայուն տնտեսական մոդել։

Մյուս վտանգը վերաարտահանման անկայունությունն է։ Վերաարտահանման ծավալները մեծապես կախված են արտաքին գործոններից՝ սանկցիաների ռեժիմը, քաղաքական հարաբերությունները տարբեր երկրների միջև, միջազգային իրավական կարգավորումները, տրանզիտային երթուղիների հասանելիությունը։ Երբ այս պայմանները փոխվում են, վերաարտահանումը կարող է կտրուկ նվազել կամ ընդհանրապես դադարել։ Հայաստանի դեպքում, եթե Արևմուտքն սկսի ավելի խիստ վերահսկել պատժամիջոցների շրջանցման փորձերը և նույնականացնի Հայաստանը որպես երկիր, որտեղով սանկցիոն ապրանքները հասնում են Ռուսաստան, կարող են կիրառվել երկրորդային սանկցիաներ կամ սահմանափակումներ Հայաստանի նկատմամբ։ Սա կարող է արգելափակել արևմտյան ընկերություններից ապրանքների ներկրումը, դժվարացնել բանկային գործարքները, սահմանափակել հասանելիությունը միջազգային ֆինանսական համակարգերին։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ