Մարդկային կապիտալի կորուստների խնդիրները և արտագաղթը կանխելու ուղիները Հայաստանում

Մարդկային կապիտալի տեսությունը կայացել է 20-րդ դարի 60-ական թվականներին, ամերիկացի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Թ. Շուլցի եւ Հ. Բեքքերի կողմից: Նշվեց, որ մարդկային կապիտալը արդյունքն է այն ներդրումների, որոնք ներառում են մարդու առողջությունը, կրթությունը եւ աշխատուժի որակավորման բարձրացումը: Ընդգծվեց, որ մարդկային կապիտալը ավելի արժեքավոր է, քան բնական եւ կապիտալային ռեսուրսները:

Հայաստանի Հանրապետությունում մարդկային կապիտալի վերարտադրության առումով անհանգստացնող է նախ բնակչության ծնելիության մակարդակի նվազման միտումը: Այդպես, վերջին 20 տարիներում ծնունդների թիվը 1000 կնոջ հաշվով 209-ից իջել է 28-ի, կրճատվել է 7,5 անգամ: Եթե ծնելիության գումարային գործակիցը մինչեւ 1990թ. ապահովում էր Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ընդլայնված վերարտադրությունը եւ տատանվում էր 2,2-2,3 շրջանակներում, ապա 1995-2011 թվականներին հայտնվեց 1,2-1,6 սահմաններում, որը չի ապահովում անգամ բնակչության պարզ վերարտադրությունը: Հարցումները եւ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ծնելիության մակարդակի անկման վրա, բացի բնակչության զանգվածային աղքատությունից, սոցիալ-հոգեբանական ծանր վիճակից, ազդել են նաեւ արտագաղթի (միգրացիայի) հետեւանքով ընտանիքում տեղի ունեցող ժողովրդագրական եւ բարոյա-հոգեբանական նեգատիվ փոփոխությունները: Պատահական չէ, որ հենց 1990-ական թվականներից հետո հանրապետությունում գրանցվեցին 3 անգամ ավելի քիչ ամուսնություն եւ 6 անգամ ավելի ամուսնալուծություն: Ժողովրդագրական տեղի ունեցող զարգացումները հետազոտողները հաշվարկել են, որ այդ միտումները շարունակվելու դեպքում, եթե պահպանվեն տարբեր ձեւերով արտագաղթի ժամանակակից ծավալները, 20 տարի հետո հանրապետության բնակչությունը կկազմի ընդամենը 1 միլիոն 200 հազար մարդ: Դա արդեն երկրի համար աղետ է: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ ցածր են բնակչության վերարտադրության եւ նրա առողջապահությանն ուղղված պետական հատկացումները: 2005թ. դրանք կազմել են ՀՆԱ-ի ընդամենը 1,5%-ը, երբ ցածր ու միջին եկամուտ ունեցող երկրներում հասել է 4-8%-ի: Դրանով է բացատրվում, որ հանրապետությունում առողջապահության ոլորտի աշխատողների միջին ամսական աշխատավարձը ամենացածրերից է: Դրա հետեւանքով շարունակում են մեծ լինել կոռուպցիոն ռիսկերը եւ անարդյունավետ մնալ պետական կամ մասնավոր ապահովագրությամբ բուժումը:

Մարդկային կապիտալի կորուստները աճելու միտում ունեն հատկապես սիրտ-անոթային եւ չարորակ նորագոյացությունների արագ զարգացումների հետեւանքով: Ցավալի է, որ այդ հիվանդությունների տարիքը երիտասարդանալու միտում ունի: Դրան նպաստել են նաեւ պահանջվող առողջապահական ծառայությունների համար մեր աղքատ բնակչության վճարունակ ցածր հնարավորությունները: Տնային տնտեսությունների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վերջին տարիներին նվազել են ընտանիքների կողմից բժշկական ծառայությունների դիմաց կատարվող վճարումները: Այդպես, 2011թ. ՀՀ տնային տնտեսությունների կողմից բժշկական ծառայությունների համար կատարած վճարումները կազմել են ընտանիքի ամբողջական ծախսերի 7,6%-ը' 2009թ.-11,2%-ի դիմաց: Վիճակը հատկապես վատ է գյուղերում: Գյուղում բնակիչը մեկ ամսում առողջապահության վրա ծախսում է ընդամենը 537 դրամ: Մյուս կողմից, եթե տնային տնտեսությունը բուժման համար հարկադրված մեծ ծախսեր է կատարում, ընտանիքը կարող է հայտնվել աղքատության գծից ներքեւ: Տնային տնտեսությունների հետազոտություններից պարզվել է, որ հանրապետության տնային տնտեսությունների 6%-ն աղքատ է դարձել առողջության վերականգնման համար ընտանիքի բյուջեից վճարումներ կատարելու հետեւանքով:

Մանրամասները`«Ազգ»-ի այսօրվա համարում: