Նոր 1968. Ինչո՞ւ է բողոքի ալիքը ընդգրկել նախկին ԽՍՀՄ երկրները. Ալեքսանդր Շմելյով

Ռուսալեզու հասարակա-քաղաքական դիսկուրսի գլխավոր թեման վերջին 2 տարիներին եղել են Ուկրաինայի իրադարձությունները: Այդ իսկ պատճառով զարմանալի չէ, որ Հայաստանում սկսված բողոքի ցույցերն ընդդեմ էլեկտրաէներգիայի սակագների բարձրացման անմիջապես սկսեցին համեմատել կիևյան Մայդանի հետ. ինչ-որ մեկը` ոգևորությամբ, որպես հավաքական Կրեմլի դեմ ընդհանուր պայքարի հերթական փուլ, ինչ-որ մեկը` ատելությամբ, հիշելով «նարնջագույն տեխնոլոգիաները», Պետդեպն ու ԵՄ դրոշները: Այս մասին Slon.ru-ում գրում է  Քաղաքացիական լուսավորման մոսկովյան դպրոցի առցանց նախագծերի տնօրեն Ալեքսանդր Շմելյովը:

Հայաստանն Ուկրաինա չէ

Քանի որ նման համեմատությունը ժամանակակից ռուս ղեկավարների համար հնչում է միանշանակ վարկաբեկող, արդեն հաջորդ օրը բարձրաձայնվեցին բովանդակալից հերքումներ: Հայաստանին կարեկցող բլոգերները, քաղաքագետներն ու անանուն անձինք համոզիչ կերպով բացատրեցին` հուզումները Երևանում կրում են սկզբունքորեն այլ բնույթ, Կիևի հետ բոլոր զուգահեռները կարող են դիտվել միայն որպես սադրանք:

Այդ բոլոր հերքումների հիմնական փաստարկը «աշխարհաքաղաքական» է: Ասում են, որ Երևանի ցույցերը չեն կրում «քաղաքակրթական ընտրության» բնույթ և ուղղված չեն Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների փոփոխմանը, այդ իսկ պատճառով հիմա գլխավորը Մայդանի պրիզմայի միջոցով նրանց չընկալելն ու ցուցարարների հետ հարաբերությունները չփչացնելն է:

Ընդհանուր առմամբ այս փաստարկի հետ կարելի է համաձայնել: Իհարկե, ուկրաինական Մայդանի հակառուսական բնույթը սկզբում նույնպես չափազանց մեծ չէր, մասնակիցների համար նեգատիվի հիմնական աղբյուրը տեղի իշխանությունն էր: Սակայն Կիևի ցույցերի մեկնարկի համար պաշտոնական առիթ դարձավ ընտրությունը ԵՄ-ի և ՄՄ-ի միջև, և «քաղաքակրթական ընտրության» գաղափարը այնտեղ ողջ ժամանակ մնացել է գլխավորներից մեկը: Իսկ Երևանում դա այժմ չկա կամ գրեթե չկա, թեև շնորհիվ ռուսական հեռուստատեսության և պաշտոնատար անձանց «հմուտ» գործողությունների կարող է նաև հայտնվել:

Այնուամենայնիվ տիպաբանական առումով ցույցերը Հայաստանում, անշուշտ, վերաբերում են նույն խմբին, ինչ Մայդան-2014-ը, Մինսկ-2010-ը, Մոսկվա 2011-12-ը: Իսկ ավելի լայն իմաստով այդ խմբի մեջ է մտնում նաև «արաբական գարունը», Թուրքիա-2013-ը, Թաիլանդ-2014-ը, Բոսնիա-2014-ը, Մակեդոնիա-2015-ը, և վերջին տարիների շատ այլ բողոքական ելույթներ:

Առանց առաջնորդների, առանց գաղափարախոսությունների, ցանկացած պատճառով

2013-ի ամռանը The Economist պարբերականի շապիկին նշվել են հեղափոխությունների 4 շրջաններ. 1848 թվական` Եվրոպա, 1968 թվական` Եվրոպա և ԱՄՆ, 1989 թվական` Արևելյան Եվրոպա, 2013` ԱՄԵՆՈւՐ: Վերջին 7 տարիներին` սկսած 2008 թվականի ճգնաժամից, զանգվածային քաղաքացիական բողոքի ակցիաներ են անցկացվել գրեթե 80 պետություններում: Եվ չնայած դրանք եղել են շատ տարբեր երկրներ, յուրաքանչյուր դեպքում եղել են հրապարակ դուրս գալու սեփական պատճառներ, հեշտությամբ կարելի է ի հայտ բերել մի քանի բնորոշ առանձնահատկություններ, որոնք ընդհանուր են դրանց համար:

Առաջին` ժամանակակից ցույցերին պետք չեն առաջնորդներ և կազմակերպիչներ: Քաղաքական գործիչները, կուսակցությունները, արհմիություններն այլևս մարդկանց դուրս չեն բերում փողոց և չեն կարողանում վերահսկողության տակ առնել արդեն դուրս եկածներին: Շնորհիվ համացանցի և սոցցանցերի մարդիկ այժմ ունեն ավելի մեծ հնարավորություն հորիզոնական համակարգման համար: Բնորոշ օրինակ` Երևանում հրաժարվել են կոնտակտային խումբ ձևավորել նախագահի հետ բանակցությունների համար:

Երկրորդ` ցույցի են դուրս գալիս ոչ միայն որևէ մի գաղափարախոսության կողմնակիցները. աջերի խումբը հարևանություն է անում ձախերի խմբերի հետ, իսկ մարդկանց հիմնական զանգվածն ապաքաղաքական է:

Երրորդ` զանգվածային քաղաքացիական ցույցերի համար մեր ժամանակներում կարող է պատճառ դառնալ այն ամենը, ինչ կարող է:

Նոր 1968

Հայկական և ուկրաինական ցույցերն ունեն մի քանի ընդհանուր գծեր, որոնք գալիս են ընդհանուր անցյալից և առանձնացնում դրանք «նոր սերնդի ցույցերի» ընդհանուր խմբից: Բանն այն է, որ չնայած 24 տարիներին ընթացքում հետխորհրդային պետությունների առանձին պատմությանը և ոչ հեշտ հարաբերություններին, քաղաքացիական հասարակությունը բախվում է նույն խնդիրներին:

Թույլ զարգացած ժողովրդավարական ինստիտուտներ, վատթարացող կոռուպցիոն մակարդակ, ոչ իրավական օրենքներ, անկախ դատական համակարգի բացակայություն, խելահեղ սոցիալական շերտավորում, քաղաքական ընդդիմության նկատմամբ վերաբերմուք ինչպես «թշնամու», անհանդուժողականություն փոքրամասնությունների հանդեպ, կտտանքներ ոստիկանությունում և ազատազրկման վայրերում, այդ ամենը թեև տարբեր աստիճանների` կարելի է հանդիպել նախկին խորհրդային հանրապետություններից յուրաքանչյուրում:

Նրանից յուրաքանչյուրում վերջին քառորդ դարում հարաբերական ազատության և գլոբալ աշխարհում ներգրավվածության պայմաններում հայտնվել են բավարար թվով քաղաքացիներ, ովքեր համաձայն չեն իրերի նման դասավորության հետ, սակայն հնարավորություն չունեն փոխելու դրանք քաղաքական մեթոդներով:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ավելի քան 20 տարի անց փողոցներ դուրս եկավ եվրոպացիների նոր սերունդը, որին արդեն չէր գոհացնում քաղաքացիական իրավունքների ու ազատությունների հետպատերազմական մակարդակը: Դատելով ամեն ինչից` հետխորհրդային աշխարհն այժմ կանգնած է իր «1968 թվականի» շեմին, և Մոլդովայում, Բելառուսում, Ուկրաինայում, Հայաստանում, Ռուսաստանում և այլուր տեղի ունեցող ամեն ինչ կարելի է ընկալել որպես «կրկնվող հակակոմունիստական հեղափոխությունների» ալիք, իշխանությունը հասարակության վերահսկողության տակ դնելու փորձ:

Համացանցը թույլ է տալիս Մինսկի, Կիևի, Մոսկվայի, Երևանի և այլ քաղաքների ցուցարարներին մշտական կապի մեջ լինել, փոխանակվել փորձով։ Լեզվական անջրպետներ չկան. հետխորհրդային տարածքում ազգամիջյան շփման հիմնական լեզուն ռուսերենն է, և բոլորը դրան բավականին լավ են տիրապետում: Համապատասխանաբար` եթե կարելի է խոսել հասարակա-քաղաքական իմաստով «ռուսական գարնան» մասին, ապա միայն այդ համատեքստում, որպես զանգվածային ցույցերի շարքի մասին` ընդդեմ հետկոմունիստական հեղինակավոր հիբրիդային համակարգերի: Այդ դեպքում «արաբական գարնան» անալոգը տրամաբանական կհնչի:

Ոչ ոք չգիտի` ինչով կավարտվեն իրադարձությունները Երևանում: Թունիսում, Եգիպտոսում, Լիբիայում, Ուկրաինայում փողոցային ցույցերը վերածվեցին հեղափոխության, Թաիլանդում և Բելառուսում դաժանորեն ճնշվեցին, իսկ Բոսնիայում հանգեցրին կառավարության հրաժարականի, Սիրիայում հասան բազմամյա քաղաքացիական պատերազմի: Քիչ թե շատ կարելի է խոսել այն մասին, որ փոխադարձ կապ գոյություն ունի ցույցերը ցրելու փորձերի և դրանց թվաքանակի հաջորդական աճի միջև, սակայն դա էլ տեղի է ունենում ոչ ամենուր:

Այնուհանդերձ, եթե խոսենք գլոբալ պատմական տերմիններով, գրեթե ակնհայտ է. հետխորհրդային հանրապետություններից յուրաքանչյուրի ապագան նրանցն է, ովքեր այժմ բողոքում են փողոցներում: Սերնդային և կրթական առավելությունը նրանց կողմն է, մինչդեռ իշխանությունների ներկայիս վիճակն ընկալվում է որպես ժամանակավոր և անցումային նույնիսկ իշխանության կողմից: Վաղ թե ուշ և´ Լուկաշենկոն, և´ Նազարբաևը, և´ Պուտինը, և´ Սարգսյանը, և´ Ալիևը և´Քարիմովը պատմության գիրկը կանցնեն իրենց ստեղծած համակարգերով: Այստեղ հարցը միայն ժամկետներն են ու զոհերի թիվը: