«Եվրոտեսիլյան» կրքերը թեժանում են

Այս օրերին մեր իրականության մեջ թերեւս ամենահուզող հարցը մայիսի 15-ին Հայոց բանակի Նոյեմբերյանի զորամասում զինծառայող Լյուքս Ստեփանյանի սպանությունն է, տեղի ունեցած հերթական ողբերգությունը, որին զոհ է գնացել երիտասարդ, ես կասեի' մատաղ, կյանքի դառն ու քաղցրը չճաշակած պատանյակ: Կորուստը մեծ է ու, ցավոք, անդառնալի: Հավանաբար սա էն գինն է, որ վճարում ենք կրակե գնդակի տակ քարե գնդակի վրա մեր թոռների տեղն ապահովելու համար, ինչպես որ վճարել են մեզանից առաջ ու վճարելու են մեզանից հետո... Սգում ենք բոլորս, սգում ազգովին: Աշխարհի հնագույն ու ամենահարուստ հայերենում այսպիսի դեպքերի համար, ցավ ու մորմոքի այս աստիճանի համար նույնիսկ մխիթարող խոսքեր չկան, մի կերպ գտնված բառերն էլ դժվարությամբ են արտաբերվում: Կսկիծն ու անզորությունը, միախառնված երկինք պարզած որդեկորույս մոր ձեռքերին ու աղեխառը ճիչ-բողոքին, դարձել են ընդամենը մեկ հարց' ո՞վ կամ ովքե՞ր են մեղավոր կատարվածի համար: Հարց, որն արդեն քանի տարի է օդում կախված, հարց, որ շատ անգամներ այդպես էլ չի ստացել իր սպառիչ պատասխանը: Հարց, որի պատասխանը գիտենք բոլորս, սակայն մի տեսակ վախենում կամ դժվարանում ենք բարձրաձայնել, խոստովանել:

Մեղավոր ենք բոլորս' առանց սեռի ու տարիքի, առանց մասնագիտության ու զբաղմունքի տարբերության, մեղավոր է մեր մեղքերի մեջ թաղված մեղավոր հասարակությունը: Ինչո՞ւ: Փորձեմ բացատրել.

երբ առաջին անգամ երեխային բակ ենք ուղարկում, հայրը, հորեղբայրը, քեռին, կամ գոնե չափից ավելի սրտացավ հարեւանը, անպայման կասի' եթե որեւէ մեկը բան ասի, քարը կվերցնես, կտաս գլխին,

երբ մանկապարտեզ պիտի հաճախի, անպատճառ կգտնվի մեկը հարազատ-բարեկամներից, որը կասի' բան ասող լինիՙ խփիր գլուխը ջարդիր, չվախենաս,

երբ դպրոցական է դառնում, սեպտեմբերյան հուզիչ մաղթանք-շնորհավորանքների հետ անպայման հարազատներից մեկը տալիս է առաջին դասը' հանկարծ չլինի մեկը, որից վախենաս, թող քեզանից մյուսները վախենան,

երբ ձեւավորված պատանի է, ու արդեն առաջին մազիկներն են նշմարվում կզակին, հյուր եկած մտերիմ բարեկամներից «լավ» անցյալի տեր մեկը կխրատի' եթե իմանամՙ վախեցել ես մեկից կամ որեւէ հարցում զիջել, էլ չեմ ասումՙ ծեծվել, մի հատ էլ ես եմ ծեծելու, մեր ցեղում ծեծվողներ չեն եղել ու չպիտի լինեն: Ապա բազմանշանակ նայելով մնացածին ու ընդգրկուն հայացքով չափելով սեղանի կանանց հատվածը, ավելացնում, թե ինչեր են արել իրենք ջահել ժամանակ:

Մտեք մանկապարտեզ, ակնդետ նայեք եւ անմիջապես պարզ կերեւա, թե ինչպես է դաստիարակչուհին ավելի ուշադիր, ավելի հոգատար վերաբերվում մերօրյա «հզորների» ժառանգներին: Իսկ դպրոցներում ավելի ակնհայտ է այդ անհավասարությունը դրսեւորվում: Միեւնույն արարքի համար խիստ պարսավում, երբեմն էլ դպրոցից հեռացնում են մի աշակերտի, իսկ մյուսին' նույն արարքի համար, ներողամտաբար ժպտում' ապահովելով վերջինիս թողտվության ու անպատժելիության պաշարով, որովհետեւ վերջերս նրա հայրը մեծ ներդրում կատարեց դպրոցի վերանորոգման գործում կամ, ասենք, բարեխոսեց, որ տնօրենի տղային աշխատանքի վերցնեն:

Ի՞նչ են քարոզում, ինչպիսի արժեքներ են ներարկում մատաղ սերնդին մերօրյա քարոզչամիջոցները: Խնդրեմ, դիտեք հայկական բոլոր հեռուստածրագրերը, հատկապես սերիալներն ու ցուցադրվող մյուս ֆիլմերը: Կարող եմ շատ օրինակներ թվարկել, սակայն կբավարարվեմ մեկով' «Հարազատ թշնամիներ» սերիալում ոստիկանության գեներալի թոռ, ոստիկանության գործող գնդապետի որդին ատրճանակը ձեռքին օրը ցերեկով մարդկանց է գնդակահարում եւ ամեն անգամ էլ անպատիժ մնում: Էս ի՞նչ եք քարոզում, պարոնայք, էս ուր հասանք: Դրանց ընդհանուր ու ամփոփիչ գնահատականն իր մեկ, սակայն բնորոշ ու խիստ տարողունակ հարց-մեկնաբանությամբ վերջերս տվեց ուսանողներիցս մեկը.

- Մեր կյանքում իրո՞ք այսքան շատ են հանցագործներն ու թալանչիները, իսկապե՞ս մեր կյանքը զոռբաներն ու թալանչիներն են տնօրինում:

Ես հանկարծակիի եկա: Ասե՞լ ամեն ինչ, ներկայացնել, որ այո, թեեւ ոչ այդքան, սակայն իրական կյանքում քիչ չեն նրանք, ովքեր արտոնյալ են, ովքեր իրենց իրադրության լիակատար տեր ու տնօրեն են զգում: Չասացի: Խնայեցի նրան, խնայեցի ինձ, խնայեցի մեր բոլոր զոհվածների հիշատակը: Չէ՞ որ նրանք զոռբա լինելու, կյանքի բարիքներից հեշտ ու առանց որեւէ բան անելու օգտվելու համար չկռվեցին ու արյուն թափեցին, հաճախ էլ' զոհվեցին:

Խնդրեմ, այցելեք մեծ միջոցառում եւ անմիջապես ականատես կլինեք հզորների, զոռբաների արտոնյալ լինելուն: Էլ չեմ ասում այն արատավոր իրականության մասին, որ լավ սովորող, խելացի շատ երեխաներ իրենց ողջ կյանքն անցկացնում են նորմալ աշխատանք փնտրելով, իսկ նրանց հետ միայն երբեմն-երբեմն դասի ներկայացող կիսագրագետ մեկը դեռ չավարտած' յուղոտ գործի տեր է դառնում: Էլ չեմ ասում ողջ կյանքը կոպեկներ հաշվելով ապրող մտավորականի խոսքի հիմնազուրկ, անհամոզիչ լինելու մասին, ամոթից կարմրող, սակայն ստիպված իր պարտականությունների մեջ մտնող, գիտելիքներն անհատական պարապմունքի ձեւով մատուցող դասախոսի ու ուսուցչի մասին, էլ չեմ ասում տոնավաճառում առեւտրով զբաղվող ու դրանով երեխայի ուսման վարձը վճարող դոցենտի մասին, էլ չեմ ասում...

Ներսումս դեռ երկար, շատ երկար կգրվի այս նյութը, ինչպես գրվել ու դեռ շարունակում է գրվել 1999 թ. բանակում զոհված վաղամեռիկ զարմիկիս մասին: Քուրա է, մխում է' ամեն նոր զոհվածի հետ փոթորկվելով ցավախեղդ է անում: Փորփրեցի համացանցը, հիմնականում ցավ ու մորմոք կա բոլոր արտահայտվողների տողերում: Դիտեցի նաեւ տեսագրությունները, նրանցում խտացված, շիկացած բողոք կա, բողոքում են որդեկորույս ծնողները, համագյուղացիները, բոլորը: Տպավորությունն այնպիսին է, որ կարծես հանրությունը ձերբազատվում է պատրանքներից եւ ստանում իր ներսը սթափ հայացքով նայելու հնարավորություն: Բայց նաեւ վտանգավոր իրավիճակ է հանրությունը իրեն զգում է անսպասելի որբացածի, լքվածի, զենքերը կորցրած ու շրջափակման մեջ հայտնված զորաջոկատի հոգեվիճակում: Նման իրավիճակում անցանկալի ամեն դրսեւորում հնարավոր է ինքնախեղումից մինչեւ վերջնական անձնատուր լինելը, տարաչափ բունտից մինչեւ վրիժառություն:

Ես էլ զիվոր որդի ունեմ, մեկն էլ զինվորացու է: Մեծ ու անչափ խոր ցավ եմ ապրում, ես էլ եմ շատ ուզում, որ բոլոր մեղավորները պատժվեն: Սակայն գիտակցում եմ նաեւ, որ աշխարհի յուրաքանչյուր բանակ մեր օրերում սթրեսների գործարան է... զինվորն անցնում է բանակի դարբնոցով, որը նրան դարձնում է հնազանդ, հրամանի կատարող: Բանակը պատանու հոգին քանդում է ու հավաքում նորից, ցավոք, միշտ չէ, որ հավաքում է ինչպես հարկն է... Գաղտնիք չէ նաեւ' զինվորին սովորեցնում են նաեւ մարդ սպանել, բայց թշնամուն, հայրենիքն ու սրբությունները ոտնակոխ անել փորձողին եւ ոչ թե յուրայինին, ում հետ հաց ես կիսել հազար անգամներ: Գրում է «Ազգը»:

Բնությունը բավարար հոգեբանական պատնեշներ է դրել, իսկ մարդիկ' հազար ու մի օրենքներ հնարել, որ իրար չկոտորենք-չուտենք տեղի-անտեղի: Բանակում եւս այդ օրենքները թեեւ մի քիչ յուրովի, սակայն գործում են, որոնց երաշխավորն ու հսկողը սպան պիտի լինի: Զիվորը պետության տնօրինությանն է հանձնված, ուստի էստեղ պետությունն է պատասխանատու նրա կյանքի համար ու դժբախտ պատահարներն էլ, համապատասխանաբար, պիտի ավելի քիչ լինեն, քան քաղաքացիական կյանքում: Հավանաբար այդպես պիտի լիներ, բայց բանակը ազնվազարմ օրիորդների դպրոց չէ, այլ պատանու հոգեբանությունն ու կամքը մամլող-կոփող մեքենա, ու միշտ չէ, որ հրամանատարներն ունեն էն պատրաստությունն ու պարտքի զգացումը, որ զինվորին դաստիարակելով հանդերձ չթույլատրեն, որ խեղվի նրա մարմինն ու հոգին, քանզի դեռեւս քիչ չեն այն սպաները, որոնք իրենք ունեն հղկվելու կարիք:

Խաղաղություն Ձեր հոգուն, մեր սիրելի վաղամեռիկ տղաներ: Գոնե հիմա, այ իմ ժողովուրդ, այս անգամ եկեք սթափվենք, չէ՞ որ մենք շատ ենք կորցրել-կծկվել, այլեւս դրա իրավունքը չունենք: Եկեք հասկանանք, ըմբռնենք վերջապես, որ մեղքի բաժին ունենք բոլորս, որ կորուստն էլ է բոլորինս...