Մեզանից մեկը…

Ո՞րն է Հայաստանում այն պաշտոնը, որն ուղղակիորեն առնչություն ունի քաղաքացուն հուզող ամենահրատապ խնդիրների լուծման հետ: Հարցն այս գուցե մի փոքր հռետորական է հնչում, և, հավանաբար, ամեն մեկն ունի այս հարցի իր պատասխանը, բայց որ տարբերակին էլ դուք հակված լինեք, կարծում ենք՝ ճիշտ կլինի խոստովանելը, որ նմանատիպ պաշտոններից կարևորագույններից մեկը, անշո՛ւշտ, օմբուդսմենի՝ մարդու իրավունքների պաշտպանի պաշտոնն է:

Միգուցե ոմանց մոտ այս պնդումը կարող է տարակուսանքի առիթ տալ՝ հաշվի առնելով մեր երկրի՝ օմբուդսմենի ինստիտուտի հետ կապված ավանդույթների բացակայությունը (նախորդ երեք օմբուդսմենների աշխատանքը ոչ մի կերպ տպավորիչ չես համարի), սակայն պետք է նշենք, որ աշխարհի զարգացած երկրներում օմբուդսմենի աթոռը չափազանց գնահատելի է ոչ միայն զուտ ինստիտուցիոնալ առումով, այլև, որ խիստ կարևոր է, գործնական. այնտեղ օմբուդսմենը քաղաքացիների իրավունքների թիվ մեկ պաշտպանն է, մեկը, ում նախևառաջ շարքային քաղաքացին կարող է դիմել՝ վերականգնելու պետական ինչ-ինչ մարմինների կողմից իր ոտնահարած իրավունքները:

Ի տարբերություն զարգացած աշխարհի, ուր և ոչ մի պետական չինովնիկ իրավունք չունի մարդու իրավունքների պաշտպանին բացատրել, թե, այսպես ասած, որը որից հետո է, մեզ մոտ ամեն բան ճիշտ հակառակն է. օմբուդսմենն ինքն է զգում պաշտպանության կարիք, ինքն է, որ նախևառաջ կարիք ունի մեկի, ով համարձակորեն կբարձրաձայնի այն ճնշումների մասին, որ հաճախ տեղ են գտնում իր իսկ աշխատանքային պրակտիկայում:

Լայնորեն անդրադառնալ Հայաստանի առաջին օմբուդսմենի աշխատանքին, մենք չէինք ցանկանա՝ հաշվի առնելով այն, որ այս համակարգը նրա օրոք նոր-նոր էր կայանում, ինչը, համաձայնե՛ք, լուրջ խոչընդոտ կարող է հանդիսանալ ցանկացածի համար՝ առավելագույնս ինքնադրսևորվելու դաշտում: Քիչ թե շատ արդյունավետ եղել է Արմեն Հարությունյանի պաշտոնավարման շրջանը, որը մեկ քայլ առաջ էր՝ կապված Հայաստանում այս ինստիտուտի կայացման հետ:

Ինչպիսի՞ն պետք է լինի Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանը, ո՞րն է, ի վերջո, այն իդեալը, որին պետք է ձգտի յուրաքանչյուրը, ով հավակնում է այս պաշտոնին: Ինչպիսի մակդիրներով էլ նկարագրելու լինենք այդ իդեալը, հաստատ է մեկ բան՝ նա պետք է լինի առավելագույնս օբյեկտիվ, անկախ, համարձակ: Այսինքն՝ չլինի ո՛չ ընդդիմության, ո՛չ իշխանությունների պաշտպանը, այլ լինի մեկը, ով կարող է հավասարակշռել այս երկուսին՝ թույլ չտալով անհարկի շահարկումներ իր հասցեին. պետք է լինի շարքային քաղաքացու իրավական շահերի թիվ մեկ պաշտպանն ու բարձրաձայնողը:

Այսքանից հետո մնում է ուղղակի հուսալ, որ Հայաստանին վերջիվերջո կհաջողվի կայացնել այս կարևորագույն համակարգն ու դառնալ տարածաշրջանի այն երկիրը, ուր առաջնային կարևորությունը տրվում է ոչ թե այս կամ այն քաղաքական բևեռի քաղաքական րոպեական շահերին, այլ՝ մարդուն ու նրա իրավունքներին:

Դավիթ Բաբանով