Ուղեղալվացում՝ աշխատավարձերի «բարձրացումով»

Բարերար դառնալը Հայաստանում ունի հստակ մշակված մեխանիզմ՝ ընտրում են թիրախը, որը, որպես կանոն, ժաղովուրդն է, որից հետո ընտրված թիրախից սկսում են խլել որքան հնարավոր է: Եվ որքան շատ խլեն, բարերար դառնալու հավանականությունն այդքան մեծանում է, քանի որ խլածի թեկուզ չնչին տոկոսը վերադարձնելն արդեն երևույթի որոշակի տեսանելիություն է ապահովում: Խլածի մի փոքր մասը հետ տալով՝ ստացվում է, որ մարդիկ հոգ են տանում ժողովրդի մասին, բարեգործություններ անում, աշխատատեղ ստեղծում և այլն: Սա օլիգարխների և քրեաօլիգարխների դեպքում: Պետության դեպքում կրկին կիրառվում է նույն՝ խլելու մեխանիզմը, իսկ չնչին տոկոսը վերադարձնելն արդեն արվում է աշխատավարձի «բարձրացման» տեսքով: Բարձրացվեց գազի գինը, էլեկտրաէներգիայի գինը, բարձրացան մի շարք ապրանքների գներ ու դեռ էլի կբարձրանան, 10 հազար դրամով բարձրացավ նաև նվազագույն աշխատավարձը: Այսինքն՝ ընդամենը 35 հազար դրամ ստացող և սովամահության վտանգի առջև կանգնած քաղաքացին կրկին կկանգնի սովամահության վտանգի առջև, բայց արդեն 45 հազար դրամով: Քառասունհինգը երեսունհինգից ավելի բարեհունչ է, «աշխատավարձերի բարձրացում» արտահայտությունն էլ լավ տպավորվում է մարդկանց մեջ՝ ազդելով նաև նրանց ենթագիտակցության վրա: Շատերը, ֆիքսելով այդ արտահայտությունը, պարզապես չեն էլ փորձում խորանալ երևույթի մեջ և գոնե հասկանալ, թե ով է շահում այդ «աշխատավարձերի բարձրացումից», կամ արդյոք որևէ մեկը շահո՞ւմ է: Սա ուղեղալվացման հասարակ մեթոդիկա է, որն արդեն վաղուց է կիրառվում մեր երկրում:

Հուլիսմեկյան բարձրացման մասին Տիգրան Սարգսյանն արդեն նախապես հայտնել էր: Խայտառակ վերարտադրումից հետո սկզբնական շրջանում դրական տպավորություն ստեղծելու փորձը բնորոշ է ՀՀ իշխանություններին, պարզապես այդ տպավորությունն էլ երկար չի տևում, քանի որ բացվում է իրական պատկերը: Հունիսի 19-ին արդեն Ազգային ժողովի նիստում քննարկման դրվեց «Նվազագույն ամսական աշխատավարձի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը, որը ներկայացնող՝ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Արտեմ Ասատրյանը նշեց, որ բարձրացվում են բոլոր աշխատավարձերը, որոնք գտնվում են մինչև 45 հազար դրամի սահմաններում, հավելելով, որ համակարգային բարձրացում կլինի 2014 թվականի հունվարի 1-ից:

Ի՞նչ ասել է համակարգային բարձրացում: Կբարձրացվեն պետական հիմնարկների աշխատողների աշխատավարձերն ու կենսաթոշակները: Սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ մեր երկրում բարձրացումները երբեք նշանակալից չեն լինում և գոնե չեն կոմպենսացնում գնաճի հետևանքով բնակիչների կորուստները: Դեռ նախորդ տարվա հոկտեմբերին ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական խորհրդարանական հանձնաժողովի ղեկավար Գագիկ Մինասյանը հայտնել էր, որ 2013-ին Հայաստանում գնաճը կկազմի 4 տոկոս, սակայն նախատեսված չէր եղել 2013-ին գազի և էլեկտրաէներգիայի թանկացումը և դրա հետևանքով սպասվող մնացած թանկացումները: Իսկ ներկայում արդեն տնտեսագետները կանխատեսում են, որ մինչև տարվա վերջ գնաճը կկազմի 6-7 տոկոս, ինչը էլ ավելի մեծ խնդիրներ կստեղծի քաղաքացիների համար: Հունվարի 1-ից կլինի պետական աշխատավարձերի և թոշակների աննշան բարձրացում, սակայն գնաճի պրոցեսը, բնականաբար, կշարունակվի նաև 2014-ին, և թոշակառուների ու պետական աշխատողների սոցիալական վիճակի բարելավման մասին մտածելը կլինի անիրատեսական, լավագույն դեպքում՝ հասարակության այդ հատվածը կարող է խուսափել սոցիալական վիճակի ավելի վատթարացումից, ինչը նույնպես կասկածելի է:

Բայց հասարակությունը միայն թոշակառուներով և պետական աշխատողներով չի սահմանափակվում: Թոշակառուների թիվը երկրի բնակչության 20 տոկոսն էլ չի կազմում, 2010-ի տվյալներով՝ մոտ 522 հազար էր: Պետական հիմնարկների աշխատողների քանակը նույնպես հեռու է մեծամասնություն կազմելուց, իսկ բնակչության 60-65 տոկոսն աշխատում է մասնավոր սեկտորում: Բնականաբար, Կառավարության «բարերարությունները» մասնավոր սեկտորում աշխատող մեծամասնության վրա չեն կարող որևէ ազդեցություն ունենալ, քանի մասնավոր գործատուները պարտավոր չեն հետևել և հիմնականում չեն էլ հետևում պետական աշխատավարձերի բարձրացումներին: Թեև պաշտոնական տվյալներով՝ մասնավոր սեկտորում աշխատավարձի աճն ավելի արագ է տեղի ունենում, քան պետականում, սակայն դա միայն պաշտոնական տվյալներն են, քանի որ մասնավոր սեկտորը հաճախ չի վերահսկվում, և այստեղ հիմնականում ամեն ինչ կախված է գործատուների կամքից: Իսկ գործատուի կամքը Հայաստանում, որպես կանոն, չի համապատասխանում հասարակ աշխատող քաղաքացու շահերին: Եվ այստեղ կառավարությունը կրկին կկենտրոնանա նվազագույն աշխատավարձ ստացողների և թոշակառուների խնդիրների վրա, և նվազագույնի բարձրացումը անընդհատ շեշտելով՝ կփորձի շարունակել ուղեղալվացման գործընթացը:

Այդ դեպքում ի՞նչ անեն նվազագույն չստացողները, օրինակ՝ նույն՝ մասնավոր սեկտորում տարիներով աշխատող, բայց ընդամենը 60, 80, 100 կամ թեկուզ 120 հազար ստացողները, որոնց աշխատավարձը, ըստ իրենց գործատուի քմահաճույքի, տարիներով կարող է չբարձրանալ, իսկ վերը նշված գումարները, նույնիսկ 120 կամ 150 հազար դրամը, լավագույն դեպքում բավարարում է ամենատարրական կարիքները հոգալու, բայց ոչ արժանապատիվ ապրելու համար: Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ գնաճն էլ անընդհատ շարունակվում ու շարունակվելու է, ապա տարիներ անց արդեն շատերի աշխատավարձը տարրական կարիքներ բավարարելու էլ չի հերիքի, և աղքատների շարքերը կհամալրվեն նորանոր մարդկանցով:

Իսկ Կառավարությունը կշարունակի լվանալ քաղաքացիների ուղեղները՝ մանավանդ մասնավոր սեկտորում աշխատողների և երկրի բնակչության մեծամասնություն կազմողների հարցը թողնելով ինքնահոսի: Այնպես որ, սպավող բարձրացումներից ընդհանուր վիճակի բարելավում ակնկալելն անիմաստ է, քանի որ մեզ մոտ նույնիսկ չեն գործում մեխանիզմներ, որոնք, օրինակ, կպարտադրեն, մասնավոր հիմնարկների սեփականատերերին, գործատուներին հետևել պետական աշխատավարձերի բարձրացման գործընթացին:

Կարեն Վարդանյան