«Հաղթանակի գեներալները». Նվեր Սաֆարյան

Նվեր Սաֆարյանը ծնվել է 1907 թվականի հոկտեմբերի 23-ին Արևմտյան Հայաստանի Վանի վիլայեթի Արճեշ քաղաքում:

Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ

Մեծ եղեռնի դժնդակ օրերին փոքրիկ Նվերը կորցնում է հորը: Երկու երեխաների հետ Էջմիածին տեղափոխված մայրը հիվանդությունից մահանում է 1918թվականին, որից հետո Նվերին տեղափոխում են Օշականի որբանոց:

Փառահեղ ուղու սկիզբը

1927թվականին Նվեր Սաֆարյանն ավարտում է Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան միացյալ զինվորական դպրոցը, որից հետո նշանակվում է Կլիմենտ Վորոշիլովի անվան հայկական լեռնահրաձգային դիվիզիայի 3-րդ գնդի դասակի հրամանատար: 1940թվականին նրան նշանակում են Կիևյան հատուկ զինվորական օկրուգի 58-րդ դիվիզիայի 170-րդ գնդի շտաբի պետ:

Հայրենական մեծ պատերազմ

Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում' Նվերը կռվում էր սահմանամերձ Նադվոռնայա քաղաքի շրջանում։ 1941թվականի հոկտեմբերին նրան նշանակում են 218-րդ հրաձգային դիվիզիայի 658-րդ գնդի շտաբի պետ: 1942թվականի հունիսի 15-ից Նվերը որպես 295-րդ դիվիզիայի հրամանատար կռվում էր Կովկասում:

89-րդ դիվիզիայի հրամանատար

«1942թվականի հոկտեմբերի 25-ի առավոտյան Նալչիկի ուղղությամբ թշնամու ուժեղ գրոհից հետո հարկադրված էինք նահանջել: Հակառակորդը չի կարողանում առաջանալ: Ետ են շպրտվում նրա գրոհները: Իսկ ի՞նչ է պատահել, ի՞նչու են ինձ կանչել»,-ճանապարհին այս մտքերը հանգիստ չէին տալիս նրան, դա 1943թվականի փետրվարի 12-ի լուսաբացն էր: Գնդապետ Սաֆարյանը նոր էր հասել ռազմաճակատի շտաբ: Այն տեղավորված էր մի երկհարկանի քաղաքացիական փոքրիկ շենքում: Ընդունարանում ոչ ոք չկար: Հանկարծ աջակողմյան դռնից դուրս եկավ մի երիտասարդ կապիտան և ներս հրավիրեց: Գեներալ-գնդապետ Մասլեննիկովը զրույցն սկսեց առանց նախաբանի. «Ընկեր Սաֆարյան, Ձեզ կանչել ենք 89-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար: Նրա հրամանատար'գնդապետ Վասիլյանը Գարբուզովայա Բալկայի մոտ հերոսաբար զոհվել է»,-ասաց նա:

Սաֆարյանը լուռ էր. առաջարկը նրա համար շատ անսպասելի էր: «Ընկեր գեներալ, չեմ ցանկանում: Ես սիրում եմ իմ դիվիզիան, իմ զինվորներին և չեմ կարող նրանցից բաժանվել»,-պարզաբանեց Նվերը:

Մասլեննիկովը և ռազմխորհրդի անդամը նայեցին իրար: Նրանք լավ գիտեին' եթե Նվերը ասաց' ասաց: Ռազմխորհրդի անդամ ավելի մոտիկից գիտեր Սաֆարյանին: «Ընկեր Սաֆարյան, չէ որ Դուք հայ եք և ավելի լավ գիտեք հայ ժողովրդին, քան որևէ մեկ ուրիշը»,- ասաց գեներալ-մայոր Ֆոմինիխը:

«Համաձայն եմ»,-մտքում վճռեց Նվերը և նրան թվաց, թե մի պահ մտածեց բարձրաձայն ու գեներալներն իրեն լսեցին: Ճիշտ է նրանք չլսեցին նրան, բայց դեպքի արտահայտությունից կռահեցին պատասխանը: «Ընկեր Սաֆարյան, գնացեք և ընդունեք 89-րդ հրաձգային հայկական դիվիզիան: Ամեն ինչ լավ կլինի»,-հրամայեց Մասլեննիկովը: Վիլիկ Զաքարյան, «Գեներալ Նվեր Սաֆարյան», 1978թ.

Մարտական մկրտություն Նովոռոսիյսկում

1943թվականի սեպտեմբերի 12-ին Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի զորքերը անցան ընդհանուր հարձակման: Գիշերվա ժամը 3-ին 89-րդ դիվիզիան հարձակման անցավ: Գնդապետ Սաֆարյանը հետևում էր մարտին և, երբ թշնամու խրամատները գրավեցին, նա հրամայեց հրետանու կրակը փոխադրելով առաջ'ստեղծել կրակե պատնեշ: Թշնամին կատաղորեն դիմադրում էր, բայց բարձունքը գրավվեց:

Հունան Ավետիսյան

1943թվականի սեպտեմբերի 16-ի առավոտյան դիվիզիայի զորագնդերը կրկին անցան գրոհի: Կապիտան Մ. Մուրադյանի գումարտակի ռազմիկները գրոհով առաջանում էին դեպի Դոլգայա լեռան գագաթը: Թշնամին կատաղի դիմադրում էր: Գրոհայիններից մի քանիսն ընկան, մյուսներն առաջանում էին: Հանկարծ Նվերը նկատեց, որ ռազմիկներից մեկը սողեսող առաջ է գնում: Ռազմիկն իրեն նետեց կրակակետի հրակնատը, մարմնով փակեց այն: Ծանր, տխրամած ամպ իջավ գնդապետի դեմքին: 390-րդ հրաձգային գնդի, 4-րդ հրաձգային վաշտի դասակի հրամանատարի օգնական ավագ սերժանտ Հունան Ավետիսյանը զոհվեց (հետմահու ստացել է ԽՍՀՄ հերոսի կոչում): ԽՍՀՄ հերոսի կոչում հետմահու ստացել է նաև Սուրեն Առաքելյանը: Կարմիր բանակային Ջահան Կարախանյանին նույնպես շնորհվեց ԽՍՀՄ հերոսի կոչում:

Հյուսիսային Կովկասում մարտերն ավարտվեցին: Առջևում Ղրիմի ազատագրման գործողությունն էր: Կլիմենտ Հարությունյան, «Հայ ժողովրդի ներդրումը Հայրենական պատերազմի հաղթանակում 1941-1945թթ.», 2010թ.

Ղրիմի ազատագրումը

1943թվականի նոյեմբերի 1-ից Հյուսիսային Կովկասի ռազմաճակատի զորքերը Սևծովյան նավատորմի, Ազովյան ռազմական նավատորմի հետ միասին սկսեցին Կերչի թերակղզու դեսանտային գործողությունը: Կերչի մատույցներում ստեղծվեց 10 կմ ճակատով և 6 կմ խորությամբ պլացդարմ: Նոյեմբերի 21-ին 89-րդ Թամանյան հայկական հրաձգային դիվիզիան դեսանտ իջեցրեց Կերչի թերակղզի: Այդ ընթացքում դիվիզիայի հրամանատար Նվեր Սաֆարյանին շնորհվեց գեներալ-մայորի կոչում:

Կերչի պլացդարմի առաջին գծի բնական դիրքը խիստ աննպաստ էր ինչպես հարձակման, այնպես էլ պաշտպանության համար: Գերմանացիները իշխող դիրք էին գրավում բարձունքներում և կարող էին խոցել գրեթե ամբողջ խորությամբ: Գեներալ-մայոր Սաֆարյանը, գնահատելով իրավիճակը, զորամասերը վերախմբավորեց Վոյկովի անվան գործարանի շրջանում, հաշվի առնելով որ թշնամին Միհրդատի բարձունքում տեղադրել է հրետանի, իսկ գործարանի տարածքը հնարավորություն էր տալիս քողարկվելու:

Հաջորդ օրը նա ստանում է գրավոր հրաման, որում ասվում էր. «89-րդ Թամանյան հրաձգային դիվիզիան Վոյկով գործարանի շրջանից տեղափոխել դիմացի բարձունքները»: Նվերը կարդաց հրամանը ու վրան մակագրեց. «Առայժմ սպասել»:

Երկու օր անց Նվերին կանչեցին բանակի հրամանատարի մոտ: «Ի՞նչ իրավունքով չեք կատարում հրամանը»,-հարցրեցին նրան: Նվերը պարզաբանեց. «Ընկեր բանակի հրամանատար գեներալ Չուդակովի առաջարկած բարձունքները այնպիսին են, որ տեղնուտեղը կոչնչացվի»:

Մտածումների մեջ ընկավ բանակի հրամանատարը և մոտեցավ սեղանի մեծ քարտեզին'ստուգելու Սաֆարյանի պատճառաբանությունը: «Այո, ճիշտ է, չարժեր, ընկեր Սաֆարյան կատարել այդպիսի հրամանը:

Մերձսևծովյան բանակը, որի կազմում էր նաև 89-րդ դիվիզիան, 1944 թվականի ապրիլի 11-ին լաուսաբացին գրավեցին Կերչը:

Շարունակելի...

Պատրաստեց Հենրիխ Մարգարյանը