Ովքեր և ինչի համար են արժանացել քիմիայի ոլորտում Նոբելյան մրցանակի

Քիմիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրը կհայտարարվի Ստոկհոլմում 2025 թվականի հոկտեմբերի 8-ին։

ՏԱՍՍ-ը հոդված է պատրաստել այս մրցանակի մասին։

Ալֆրեդ Նոբելի կտակի համաձայն՝ քիմիայի մրցանակը պետք է շնորհվի այս ոլորտում «ամենակարևոր հայտնագործությունը կամ կատարելագործումը կատարող անձին»։ Մրցանակը շնորհում է Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան։ Նրա աշխատանքային մարմինը Քիմիայի Նոբելյան կոմիտեն է՝ հինգ անդամից բաղկացած կոմիտե, որն ընտրվում է Ակադեմիայի կողմից երեք տարի ժամկետով։ Մրցանակի համար առաջադրվելու իրավունք ունեն տարբեր երկրներից մոտ 3000 գիտնականներ, այդ թվում՝ Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամներ և քիմիայի ու ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ, որոնք հատուկ հրավերներ են ստացել կոմիտեից։ Առաջադրումները կարող են կատարվել սեպտեմբերից մինչև հաջորդ տարվա հունվարի 31-ը։ Հոկտեմբերի սկզբին Ակադեմիան դափնեկիրին ընտրում է մեծամասնությամբ։

Այս մրցանակն առաջինը ստացած անձը հոլանդացի գիտնական Յակոբ Հենդրիկ վան'տ Հոֆն էր 1901 թվականին՝ լուծույթներում քիմիական դինամիկայի և օսմոտիկ ճնշման օրենքների հայտնաբերման համար։ Ներկայումս դափնեկիրների ցանկում ընդգրկված է 195 մարդ (ներառյալ ութ կին), այդ թվում՝ Էռնեստ Ռադերֆորդը (Մեծ Բրիտանիա, 1908), որը դրեց ռադիոակտիվության տեսության և ատոմի կառուցվածքի հիմքերը, Մարի Սկլոդովսկա-Կյուրին (Ֆրանսիա, 1911), որը մրցանակի արժանացավ ռադիոյումի և պոլոնիումի հայտնաբերման համար (1903 թվականին նա արժանացավ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի), նրա դուստրը՝ Իրեն Ժոլիո-Կյուրին և փեսան՝ Ֆրեդերիկ Ժոլիոն, որը մրցանակը ստացավ նոր ռադիոակտիվ տարրերի սինթեզի համար (1935), և վիտամին C-ի հետազոտող Լինուս Պոլինգը (ԱՄՆ, 1954; 1962 թվականին նա նաև արժանացավ Նոբելյան խաղաղության մրցանակի)։ Երկու գիտնականներ երկու անգամ արժանացել են քիմիայի մրցանակի՝ բրիտանացի սպիտակուցների և նուկլեինաթթուների քիմիկոս Ֆրեդերիկ Սանգերը 1958 և 1980 թվականներին, և ամերիկացի ստերեոսպեցիֆիկ ռեակցիաների հետազոտող և «քլիք քիմիա»-ի հիմնադիր Բարի Շարփլեսը 2001 և 2022 թվականներին։

Գերմանացի գիտնականները ստիպված եղան երկու անգամ հրաժարվել մրցանակից՝ Ռիխարդ Կունը՝ 1938 թվականին, և Ադոլֆ Բուտենանդտը՝ 1939 թվականին, քանի որ Նոբելյան մրցանակներ ընդունելն արգելված էր նացիստական ​​Գերմանիայում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո նրանք պարգևատրվեցին դիպլոմներով և մեդալներով։

2024 թվականին մրցանակը շնորհվեց ամերիկացի Դեյվիդ Բեյքերին՝ «սպիտակուցի հաշվարկային նախագծման համար», ինչպես նաև բրիտանացի Դեմիս Հասսաբիսին և ամերիկացի Ջոն Ջամփերին՝ «սպիտակուցի կառուցվածքի կանխատեսման համար»։

Վիճակագրությւոն

1901 թվականից ի վեր մրցանակը շնորհվել է 116 անգամ (1916, 1917, 1919, 1924, 1933 և 1940-1942 թվականներին ակադեմիկոսները չեն կարողացել գտնել արժանի թեկնածու): Մրցանակը 25 անգամ բաժանվել է երկու դափնեկիրների միջև, իսկ 28 անգամ՝ երեքի միջև: Ամենաերիտասարդ դափնեկիրը մնում է ֆրանսիացի Ֆրեդերիկ Ժոլիոն, ով մրցանակը ստացել է 35 տարեկանում (1935 թվականին), իսկ ամենատարեցը՝ ամերիկացի Ջոն Գուդենաֆը, ով մրցանակը ստացել է 97 տարեկանում (2019 թվականին):