Երբ ընտանիքն է պահում ազգը, իսկ պետությունը մոռանում է «խոստովանությունը». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայ ժողովրդի պատմական փորձը ցույց է տալիս մի իրողություն, որը քաղաքական իշխանությունները հաճախ նախընտրում են շրջանցել. ազգային ինքնության և քրիստոնեական հավատքի հիմնական կրողը երբեք պետությունը չի եղել։ Պետականության կորստի, գաղթերի, պատերազմների և համակարգային ճգնաժամերի պայմաններում, երբ իշխանական կառույցները կա՛մ անկարող են եղել, կա՛մ զբաղված են եղել սեփական շահերով, հենց ընտանիքն է պահպանել լեզուն, հիշողությունը, հավատքը և արժեհամակարգը, ազգային ավանդույթը գոյատևել է ոչ պետական ռազմավարությունների, այլ ընտանիքների լուռ դիմադրության շնորհիվ։

Հայկական ընտանիքում ինքնությունը չի ձևավորվել իշխանության հռչակած արժեքներով, երեխան մեծացել է այն իրականության մեջ, որը տեսել է ամեն օր՝ մեծերի հարգանք, խոսքի պատասխանատվություն, հյուրընկալություն, ցավին ու կորստին արժանապատիվ վերաբերմունք. սրանք այն արժեքներն են, որոնք չեն փոխվել անգամ այն ժամանակ, երբ փոխվել են իշխանությունները, գաղափարախոսությունները և պաշտոնական բառապաշարը, սա պետք է լինի ցանկացած գործող իշխանության գիտակցումը, քանի որ ազգը չի ձևավորվում հրահանգներով։

Քրիստոնեությունն այս համակարգում երբեք չի եղել միայն ծիսական կամ խորհրդանշական, այն եղել է կյանքի ձև՝ ներում, համբերություն, զոհողություն և պարտք սեփական ընտանիքի ու ազգի առաջ. երբ իշխանությունը փորձում է հավատքը օգտագործել որպես ձևական նշան կամ քաղաքական վարագույր, այն դատարկվում է իր բովանդակությունից, հավատքը չի կարող աշխատել հրահանգով և չի ուժեղանում պետական վերնաշապիկ հագնելով: Նարեկացին մեզ սովորեցնում է, որ իրական արժեքը սկսվում է խոսքի և գործի համերաշխությունից: Այսօր պետությունն ունի իշխանություն, բայց հաճախ չունի այդ «խոստովանությունը», այն ներքին պատասխանատվությունը, որն առանց ընտանիքի և անհատների անկեղծ հավատքի չի ստեղծվում։

Այս դիտարկումը անմիջական կապ ունի մեր ժամանակների ազգային ճգնաժամի հետ, երբ հասարակությունը հայտնվում է վստահության, համերաշխության և նպատակների պակասի մեջ, խնդիրը միայն սխալ քաղաքական որոշումները չեն, խնդիրն այն է, որ խոսքը և օրինակը բաժանվել են միմյանցից. երբ իշխանությունը խոսում է արժեքների մասին, բայց իր վարքագծով ցույց է տալիս հակառակը, ճգնաժամը դառնում է ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև բարոյական։

Հայկական ընտանիքում հավատքը և ավանդույթը պահպանվել են անկախ այն բանից, թե ինչ է հայտարարել տվյալ պահի իշխանությունը: Օրինակ՝ Զատկի և Սուրբ Ծննդյան ընտանեկան սեղանի շուրջ, մոմ վառելով պատերազմի, անկայունության և անձնական վշտի պահին, աղոթքով՝ ոչ ցուցադրական, այլ ներքին վստահությամբ: Այս կերպ երեխան ընտանիքում սովորում է, որ քրիստոնեությունը կյանքի ձև է, ոչ միայն ծես կամ գաղափարախոսություն, և այն մտնում է նրա արժեքների համակարգի բնական մաս՝ ձևավորելով ներքին հոգևոր ինքնություն և պատասխանատվության զգացում։ Սա այն փորձն է, որը թույլ է տվել հասարակությանը գոյատևել նաև այն ժամանակ, երբ պետական առաջնորդությունը ձախողվել է։

Ընտանեկան հիշողությունը ևս այն տարածքն է, որտեղ իշխանությունը հաճախ պարտվել է ընտանիքին: Հայոց ցեղասպանության, գաղթերի, Արցախի պայքարի մասին պատմությունները պահպանվել են ընտանիքներում հաճախ նաև այն ժամանակ, երբ պաշտոնական խոսքը ուշացել է, լռել կամ խուսափել է պատասխանատվությունից: Սա ցույց է տալիս մի կարևոր տարբերություն. ընտանիքը հիշողությունը պահում է արժանապատիվ ապրելու համար, իսկ իշխանությունը հաճախ փորձում է հիշողությունը կառավարել։

Ժամանակակից պայմաններում վտանգը ոչ միայն ավանդույթի կորուստն է, այլ նաև դրա ձևականացումը: Երբ ազգային և քրիստոնեական արժեքները հայտնվում են ելույթներում, ծրագրերում և հռչակագրերում, բայց չեն արտացոլվում պետական որոշումներում, հասարակությունը սկսում է ընկալել դրանք որպես դատարկ խոսքեր: Այստեղ է առաջանում առաջնորդության իրական պատասխանատվության հարցը, առաջնորդը չի կարող պահանջել հավատ, վստահություն և համերաշխություն, եթե ինքը չի հանդիսանում դրանց կրողը՝ ո՛չ գործով, ո՛չ խոսքով։

Աշխարհի տարբեր երկրներ այս փաստը վկայում են համեմատական փորձով: Եվրոպայում ազգային և քրիստոնեական արժեքները հաճախ պահպանվում են ընտանիքի միջավայրում, անգամ երբ եկեղեցին կամ պետական հաստատությունները ավելի քիչ դեր ունեն հասարակական կյանքում: Այդ պայմաններում ընտանիքը փոխանցում է բարոյական օրինակը՝ ոչ դավանաբանական պարտադրանքով, այլ առօրյա վարքով: Չինաստանում ազգային ինքնությունը և սոցիալական կարգը փոխանցվում են ընտանիքի և ավանդական էթիկայի միջոցով, որտեղ կրոնական բաղադրիչը ավելի շուտ կարգի ու պատվի հարց է, քան հավատքի: Ճապոնիայում ավանդույթները և արարողակարգերը փոխանցվում են խիստ հիերարխիկ ընտանեկան համակարգում, որտեղ երեխաները սովորում են ներդաշնակություն, պատիվ և խմբային պատասխանատվություն: Ռուսաստանում պետական կամ գաղափարական ճնշումը հաճախ խափանում է ընտանիքի բնական դերը, ինչը ցույց է տալիս, որ պետության կողմից պարտադրված արժեքները հազվադեպ են դիմանում ժամանակի փորձությանը: Վրաստանում ընտանիքը և եկեղեցին սերտորեն համագործակցում են, և ազգային ինքնությունը հազվադեպ բաժանվում է կրոնական սովորույթներից: Իրանում ընտանիքը շարունակում է լինել ներքին միջավայր կրոնը փոխանցելու համար։ Այս համաշխարհային փորձը ապացուցում է, որ ազգային ինքնությունը և հոգևոր արժեքները առավել կայուն պահպանվում են այնտեղ, որտեղ ընտանիքը գործում է որպես կենսունակ միջավայր, իսկ պետությունը չի փորձում վերահսկել կամ ձևականացնել դրանք։

Այս համատեքստում հայկական ընտանիքի պատմական դերը դառնում է ուղիղ ուղերձ գործող իշխանությանը: Եթե պետությունը ցանկանում է ունենալ կայուն հասարակություն, այն պարտավոր է ոչ թե վերաձևակերպել կամ վերաոճավորել ազգային արժեքները, այլ չխաթարել այն միջավայրը, որտեղ դրանք իրականում ապրում և իմաստ են ձեռք բերում: Ազգային և հոգևոր վերականգնումը չի սկսվում կառավարության նիստերից կամ ռազմավարական փաստաթղթերից, այն սկսվում է ընտանիքից, բայց պահանջում է նաև պատասխանատու առաջնորդություն՝ խոսքի և գործի համապատասխանությամբ։ Ըստ էության, հայկական ընտանիքն է պահում ազգի արժեքներն ու հավատքը, մինչդեռ պետությունը հաճախ մոռանում է իր բարոյական պարտքը։ Արդյո՞ք գործող իշխանությունը կհասկանա, որ առանց ընտանիքի արժևորած, հավատով և պատասխանատվությամբ ձևավորված միջավայրի, ոչ մի քաղաքական ծրագիր չի կարող պահպանել ազգի ինքնությունը և վստահությունը, և որ իրական իշխանությունը սկսվում է ոչ թե վերևից, այլ ընտանիքից՝ խոսքի և գործի համերաշխությամբ։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր