Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից հասցված ամենանենգամիտ հարվածը ԳԱԱ պրեզիդենտի պաշտոնում Վիկտոր Համբարձումյանին պաշտոնանկ անելն էր․ Վահան Համազասպյան

Վիկտոր Համբարձումյանի պաշտոնանկ անելը և, կլասիկ առումով, գիտությունից հեռու կանգնած տնտեսական փորձառու գործչին այդ պաշտոնին նշանակելը մեծ սխալ էր, որը բացասաբար անդրադարձավ Հայաստանում գիտության հետագա զարգացման վրա: Այդ ազդեցությունը զգացվում է այսօր, երբ ակադեմիական գիտության խիստ պահանջարկ կա, զգացվելու է նաև ապագայում: ՀՀ ԳԱ-ն ակադեմիական կազմակերպությունից վերածվել է մի անհասկանալի կոնգլամերատի, որի ներկայիս արժեքն ու արժանիքը ակադեմիայի հոյակապ շենքն է մնացել, որը գտնվում է տարբեր կազմակերպությունների առևտրային ծրագրերի նշանակետում ու բիզնես պլաններում: Ստացվեց այնպես, որ ակադեմիայի պրեզիդենտի պաշտոնից Վիկտոր Համբարձումյանի հեռացումը գիտական հանրության, և, ընդհանրապես, հայ հասարակության մեջ չնկատվեց, արձագանք չգտավ, հանրության կողմից չքննարկվեց, ընկալվեց որպես շարքային մի երևույթ, որը կարող էր կապված լինել նրա տարիքային առանձնահատկությունների կամ առողջական խնդիրների հետ, այդ ժամանակ նա 85 տարեկան էր:

 

Վիկտոր Համբարձումյանի հաստատումը ՀՀ Գիտությունների ակադեմիայի պատվավոր նախագահի պաշտոնում կարելի է դիտարկել որպես փոքրիկ խորամանկություն ու տակտիկական քայլ՝ խնդիրը հասարակական ու միջազգային լայն քննարկումների առարկա չդարձնելու համար: Հիշեցնեմ, որ մեկ այլ աշխարհահռչակ գիտնական, ՈՒկրաինայի գիտությունների ակադեմիայի պրեզիդենտ Բորիս Պատոնի համեմատ, Վիկտոր Համբարձումյանի 85 տարին կարելի էր երիտասարդ համարել: 1962 թվականից մինչ օրս ակադեմիկոս Պատոնը գլխավորում ուկրաինայի գիտությունների ակադեմիան, վերջին ընտրություններում նա վերընտրվել էր 95 տարեկան հասակում և շարունակում է պաշտոնավարել՝ լինելով 101 տարեկան ու դառնալով աշխարհի ամենատարեց ու ամենաերկարակյաց պաշտոնյան (57 տարի անընդմեջ):

 

Այդ պաշտոններում կարևորը մարդու տարիքը կամ կենսախնդությունը չեն կարևորը, այլ այն բարձր հեղինակությունը, որը նրանք ունեն գիտական աշխարհում և հասարակության մեջ: Այնպես որ պաշտոնից հեռանալու (հեռացնելու) որոշումը Վիկտոր Համբարձումյանի տարիքի հետ անմիջական կապ ունենալ չէր կարող, նա կարող էր շարունակել իր պաշտոնավարումը, եթե դեմ չգնար ՀՀՇ-ի ու անձամբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կուրսին: 1989 թվականին 81-ամյա գիտնականը Մոսկվայում անժամկետ հացադուլ հայտարարեց՝ իր աջակցությունը հայտնելով անկախություն ու Հայաստանի հետ միացում պահանջող Ղարաբաղի բնակչությանը: 1989 թվականի հունվարի 12-ին Գորբաչովի որոշմամբ Ղարաբաղում (առաջին անգամ ԽՍՀՄ-ում) մտցվեց կառավարման հատուկ ձև, ստեղծվեց կառավարման հատուկ կոմիտե՝ Արկադի Վոլսկու գլխավորությամբ, որը անմիջականորեն ենթարկվում էր Կրեմլին:

 

Հետագայում այն, փաստորեն, սկսվեց ենթարկվել Հայաստանին՝ բոլոր գործողությունները համաձայնեցնելով Հայաստանի իշխանությունների հետ: Վիկտոր Համբարձումյանի մոսկովյան հացադուլը ցույց տվեց, որ հայկական հարցերում հնարավոր չէր նրա նկատմամբ «մտրակի ու քաղցրահացի» քաղաքականություն վարել և ինչ-ինչ ոչ հայանպաստ որոշումներ անցկացնել, որոշակի կոմպրոմիսների տանել, նրանից ոչ ԼՏՊ և ոչ էլ Նիկոլ Փաշինյան կստացվեր: Հայտնի է քաղաքական հացադուլ սկսելու Վիկտոր Համբարձումյանի մոտիվացիան, որը նա նամակով հայտնել էր Գորբաչովին ու դիմել աշխարհի առաջադեմ մարդկությանը.

 

«Ղարաբաղում քայլ առ քայլ վերացվում են խորհրդային իշխանության մարմինները, ԽՍՀՄ ներքին զորքերի ու բանակի ստորաբաժանումները կատարում են ոչ թե ԽՍՀՄ պրեզիդենտի, այլ ադրբեջանական իշխանությունների հրահանգները՝ կոպտորեն խախտելով մարդու իրավունքները: Դա ինձ ստիպեց գնալ ծայրահեղ միջոցի` հայտարարել քաղաքական հացադուլ»: