Հայաստանը բանակցում է YouTube Kids-ի ակտիվացման շուրջ

Համացանցը կրթության, ժամանցի և հաղորդակցության կարևոր գործիք է, և չնայած թվային աշխարհի անսահմանափակ հնարավորություններին, քիչ չեն նաև վտանգները՝ հատկապես անչափահասների շրջանում:

Կիբեռբուլինգ, անձնական տվյալների արտահոսք, վնասակար բովանդակություն, առցանց խաբեություններ. անչափահասների անվտանգությունը համացանցում դարձել է ոչ միայն ընտանիքի, այլև կրթական հաստատությունների, պետական կառույցների ու հասարակության համընդհանուր պատասխանատվությունը։

Հայաստանի Ներքին գործերի նախարարության համայնքային ոստիկանության գլխավոր վարչության (ՀՈԳՎ) մասնագիտական մեթոդական աջակցման վարչության պետ Գեորգի Խաչատրյանի խոսքով՝ Հայաստանում առցանց տիրույթում անչափահասներն առավել հաճախ սեռական անձեռնմխելիության դեմ ուղղված հանցագործությունների զոհ են դառնում։

«Հաշվի առնելով տեղեկատվական տեխնոլոգիաների վերջին տարիների սրընթաց զարգացումը՝ 2022-2024 թվականներին նման հանցագործությունների  աճի միտում ունեինք, սակայն 2025 թվականին ունենք նվազում։ 2024 թվականին ունեցել ենք արձանագրված 9 դեպք, որոնցով նախաձեռնվել են քրեական վարույթներ, 2025-ին՝ 5 դեպք»,-«Արմենպրես»-ի հետ զրույցում ասաց նա։

Խաչատրյանը նշեց, որ հատկապես անչափահասները շատ հաճախ նույնիսկ չեն էլ գիտակցում, որ իրենց նկատմամբ առցանց տիրույթում որևէ տեսակի ոտնձգություն է իրականացվում։

Առցանց հանցագործությունների դեմ պայքարի միջոցառումների շրջանակում 2025-2026 թվականների ուսումնական տարվա ընթացքում անչափահասների և նրանց օրինական ներկայացուցիչների հետ աշխատանքում հիմնական շեշտադրումն արվել է «Առցանց անվտանգ միջավայր» թեմայի վրա, որն այսօր բավական արդիական է։

«Ծնողների հետ ևս աշխատանքներ տարվում են՝ վերահսկելի դարձնելու համար առցանց միջավայրում երեխաների հետաքրքրությունները, բարձրաձայնվում են բոլոր հնարավոր ռիսկերը, որոնք կարող են որևէ բացասական հետևանք առաջացնել երեխաների համար»,-ասաց Խաչատրյանը՝ հավելելով, որ կիբեռհանցավորության դեմ պայքարի վարչությունում առանձին հեռախոսահամար է գործում, որի միջոցով կարող են ներկայացվել մտահոգիչ տեղեկությունները։ Վարչությունն ակտիվ է նաև սոցիալական հարթակներում՝ հատկապես «Տելեգրամ»-ում, բացի այդ էլ բազմաթիվ օգտակար հղումներ և տեղեկություններ են հրապարակվում, որոնք թույլ կտան առավել պաշտպանված լինել առցանց տիրույթում»,-հավելեց նա։

Երեխաների առցանց պաշտպանության ոլորտում ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության առաջարկով ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հայաստանյան գրասենյակի կողմից մշակվել է «Առցանց միջավայրում երեխաների իրավունքների պաշտպանության» ճանապարհային քարտեզի նախագիծը:

«Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը կապի մեջ է Meta, TikTok, Roblox հարթակների ներկայացուցիչների հետ: Քննարկվում են այդ ընկերությունների կողմից մշակված և անչափահասների համար նախատեսված անվտանգային գործիքների վերաբերյալ Հայաստանում տեղեկատվության ավելի լայն տարածման նախաձեռնություններն ու ձևաչափերը։ Միաժամանակ YouTube-ի հետ ընթանում են քննարկումներ՝ Հայաստանում YouTube Kids հավելվածի ակտիվացման գործընթացի շուրջ»,-տեղեկացրին նախարարությունից։

Դեկտեմբերի 15-ին ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը, ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարությունը և «Իզմիրլյան» բարեգործական հիմնադրամը ստորագրել են եռակողմ փոխըմբռնման հուշագիր, որն ամրագրում է պետական, կրթական և հասարակական կառույցների համատեղ ջանքերի կարևորությունը՝ ուղղված անվտանգ թվային միջավայրի ձևավորմանը, ինչպես նաև նախատեսում է օրենսդրական լուծումների մշակում և իրազեկման ծրագրերի իրականացում։ Բացի դա, ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի և «Իզմիրլյան» հիմնադրամի միջև կնքվել է ֆինանսավորման համաձայնագիր, որի արդյունքում այժմ աշխատանքներ են տարվում փորձագիտական խմբի ձևավորման ուղղությամբ: Խումբը կհետազոտի և հանդես կգա համապատասխան շոշափելի առաջարկներով, թե ինչ օրենսդրական և գործնական մեխանիզմներով հնարավոր կլինի իրականացնել Հայաստանում երեխաների պաշտպանությունն առցանց միջավայրում:

«Հայաստանում սոցիալական ցանցերն ու խաղային հարթակները երեխաների սեռական շահագործման և բռնության հիմնական միջավայրն են: ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի տվյալներով՝ տարեկան մոտ 9,000 երեխա Հայաստանում ենթարկվում է նմանատիպ բռնության, ընդ որում՝ դեպքերի 71%-ը տեղի է ունենում բացառապես առցանց տիրույթում:  Երեխաներն առավել խոցելի են ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված բովանդակության և չատբոտերի նկատմամբ, քանի որ նրանց ճանաչողական ունակությունները դեռ զարգացման փուլում են»,-նշում են նախարարությունից:

ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության հանրակրթության  վարչության պետ Թամարա Սարգսյանի խոսքով՝ երեխաների ոչ միայն առցանց անվտանգության, այլ ժամանակակից թվային աշխարհում գրագիտության հետ կապված հարցերը նախարարության ուշադրության դաշտում են։

«Ամենակարևոր քայլն այս ուղղությամբ այն է, որ երկրորդ դասարանից սկսած երեխաները նոր չափորոշիչով նոր առարկա են ուսումնասիրում՝ «Թվային գրագիտություն և համակարգչային գիտություն»։ Նախկինում ուսումնասիրում էին միայն «Ինֆորմատիկա»՝ 7-րդ դասարանից սկսած, որի հիմնական բովանդակությունը կապված էր համակարգչային ծրագրեր սովորելու, համակարգչից օգտվելու հետ, հիմա այդ առարկայի շրջանակներում շատ ավելի վաղ տարիքից և շատ ավելի լայն հմտություններ են ուսումնասիրում»,-ասաց նա։

Հանրակրթության վարչության պետը տեղեկացրեց, որ կա նաև միջգերատեսչական ռազմավարություն մեդիագրագիտության վերաբերյալ և դրա շրջանակներում ևս դպրոցներում խմբակներ են գործում, տարբեր ծրագրեր են իրականացվում, մրցույթներ են անցկացվում, որի շրջանակներում երեխաներն ուսումնասիրում են ամենատարբեր մեխանիզմներ։

«Ընտանիքներ կան, որոնք բացարձակապես չեն վերահսկում, թե երեխաները ինչ կոնտենտ են օգտագործում, ինչպես են օգտվում տեխնոլոգիաներից։ Շատ կարևոր է, որ երեխաները սարքավորումներին կարողանան տիրապետել և տարբերել ռիսկերը»,-ասաց նա՝ կարևորելով նաև ուսուցիչների շրջանում պարբերաբար իրականացվող վերապատրաստումները։

«Մենք հիմա աշխատանքներ ենք իրականացնում դպրոցներում արհեստական բանականության օգտահաշիվների հասանելիության մասով, և երբ դրանք հասանելի լինեն, կուղեկցվեն համապատասխան վերապատրաստումներով, որպեսզի դպրոցները նաև պատրաստ լինեն արհեստական բանականությունը, ինչպես նաև դրանցով ստեղծված նյութերը և՛ կիրառելուն, և՛ ճանաչելուն»,-հավելեց Թամարա Սարգսյանը։

Հոգեբան Անի Ապիտոնյանը նշում է՝ առցանց միջավայրում ցանկացած տեսակի բռնություն իր ազդեցությունն է ունենում հատկապես անչափահասների հոգեկան առողջության վրա։ Հաճախ երեխաները կիբեռբուլինգի զոհ են դառնում, սակայն վախենում են այդ մասին բարձրաձայնել։

Հոգեբանն առաջարկում է ծնող-երեխա հարաբերություններում որքան հնարավոր է ազատ և ջերմ լինել։

«Երեխաները, երբ թաքցնում են, հիմնականում վախենում են պատժից և չհասկացված լինելուց, օրինակ, որ իրենց էլ չեն թողնի խաղալ կամ կասեն դու ես մեղավոր։ Շատ կարևոր է ծնողի ներգրավվածությունը։ Կարևոր է, որ հենց դպրոցներում ծնողների հետ կազմակերպվեն հանդիպումներ։ Հնարավոր է, որ ծնողն անհանգստությունից դրդված այնպիսի վարքագիծ ցուցաբերի կամ այնպիսի հուզականություն դրսևորի, որից և վախենա երեխան»,-ասաց նա՝ հավելելով, որ ծնողի կողմից չափազանց վերահսկողությունը ևս կարող է ռիսկեր պարունակել՝ բերելով նրան, որ երեխան սկսի ավելի թաքուն գործել։

«Անգամ եթե երեխան օնլայն խաղեր է խաղում, գրանցված է ինչ-որ մի սոցիալական հարթակում, շատ կարևոր է, որ ծնողները հետաքրքրվեն, թե ինչով է զբաղվում երեխան այնտեղ, խնդրեն երեխային ցույց տալ խաղը։ Շատ կարևոր է առանց քննադատության փորձել լսել երեխայի աշխարհը»,-ասաց նա։

Համացանցից կախվածությունը կարող է բերել երեխայի ագրեսիվ կամ ինքնամփոփ վարքին։

«Երեխան, հնարավոր է, հուզական կամ լռակյաց դառնա, միաժամանակ կարող է նաև ագրեսիվություն ցուցաբերել, մեղքի զգացում ունենալ, այնտեղ, որտեղ կարիքը չկա։ Դա նշանակում է, որ երեխայի կյանքում ինչ-որ փոփոխություններ կան, ու ծնողն ուղղակի պետք է երեխային խնդրի պատմել, ու ասի, որ կհասկանա իրեն։ Այդ դեպքում երեխան կվստահի ծնողին»,-հավելեց Անի Ապիտոնյանը։

Թվային անվտանգությունը ժամանակակից աշխարհի կարևորագույն փորձություններից մեկն է։ Որքան վաղ տարիքից երեխաները սովորեն անվտանգ վարքագիծ դրսևորել համացանցում, այնքան ավելի պաշտպանված կլինեն ցանկացած տեսակի բռնությունից։