Արդարության պահանջի բացակայությունը հանգեցնում է իշխանության չափանիշների կորստին. Հայր Իսահակ

Հայաստանի առջև կանգնած մարտահրավերները ցույց են տալիս, որ իշխանության հարցը չի կարող լուծվել պարզ կերպերով, այս մասին գրել է Գեղարքունյաց թեմի առաջնորդական տեղապահ, ՀՀ արդարադատության նախարարության քրեակատարողական հիմնարկների հոգևոր պատասխանատու Հոգեշնորհ Տեր Իսահակ Վարդապետ Պողոսյանը։

Հայր Սուրբը նշել է՝ Հայաստանը գտնվում է աշխարհաքաղաքական բարդ հանգույցում, որտեղ արտաքին ճնշումները մշտապես սահմանափակում են ընտրության հնարավորությունները։

«Իշխանության խնդիրը մարդկային մտքի թերևս ամենահին ու ամենախրթին հարցադրումներից է, որտեղ հատվում են մետաֆիզիկան, էթիկան և քաղաքական փիլիսոփայությունը, քանի որ առնչվում է ոչ միայն կառավարման մեխանիզմներին, այլև մարդկային բնույթի խորքային հակասություններին։ Իշխանությունը, ըստ էության, մարդկային ազատության և պատասխանատվության խաչմերուկն է․ այն ըստ էության տարածք է, որտեղ բացահայտվում է, թե որքանով է մարդն ընդունակ տանել իրեն վստահված ուժը՝ առանց խախտելու արդարության ներքին չափանիշը։

Փիլիսոփայական ավանդույթում վաղուց ի վեր հայտնի է, որ իշխանությունը չի կարող լիովին ապահովագրվել սխալներից, քանի որ այն իրագործվում է անկյալ կամ սահմանափակ գիտելիք ունեցող էակների կողմից։ Սակայն այստեղ խնդիրը միայն իմացաբանական չէ։ Մարդու ներսում մշտապես առկա է լարում՝ ինքնահաստատման և ծառայության միջև։ Երբ այդ լարումը խախտվում է, իշխանությունը դադարում է լինել միջնորդ ընդհանուր բարօրության համար և աստիճանաբար վերածվում է ինքնաբավ համակարգի, որտեղ որոշումների որակը կարող է ընկնել՝ հանգեցնելով անփութության։

Այս համատեքստում պրոֆեսիոնալիզմի պակասը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես կրթության կամ հմտությունների խնդիր, այլ նաև որպես իմաստության ճգնաժամ։ Գիտելիքը կարող է կուտակվել, տեխնիկան՝ կատարելագործվել, բայց առանց ներքին չափորոշիչների կամ բարոյական դատողության, ցանկացած համակարգ էլ խոցելի է դառնում։ Այդ խոցելիությունը հատկապես տեսանելի է ճգնաժամային պահերին, երբ պահանջվում է ոչ միայն արագ արձագանք, այլև խորաթափանցություն՝ տարբերելու էականը երկրորդականից։

Դեռևս Պլատոնը, իր «Պետություն»-ում, մատնանշում էր, որ իշխանությունը պետք է պատկանի նրանց, ովքեր կարող են տեսնել Բարու գաղափարը․ սակայն հենց այդ պահանջն արդեն իսկ մատնանշում է ողբերգական հակասություն՝ նրանք, ովքեր արժանի են իշխելու, հաճախ չեն ձգտում իշխանության, իսկ ովքեր ձգտում են՝ միշտ չէ, որ տիրապետում են անհրաժեշտ իմաստությանը։ Այս հակասության մեջ արդեն կանխագծվում է այն, ինչ հետագայում դառնում է անփութության և պրոֆեսիոնալիզմի պակասի փիլիսոփայական հիմքը։ Արիստոտելը, զարգացնելով այս միտքը, իշխանությունը դիտարկում էր որպես «պրակտիկ իմաստության» դրսևորում։ Սակայն պրակտիկ իմաստությունը ոչ միայն գիտելիք է, այլև բարոյական՝ ճիշտը, ճիշտ ժամանակին գործելու կարողություն։ Երբ այդ կարողությունը խաթարվում է, իշխանությունը սկսում է գործել մեխանիկորեն՝ կորցնելով իր էթիկական կողմնորոշիչը։ Այս տեսանկյունից անփութությունը դառնում է ոչ թե պարզապես սխալ, այլ իմաստության պակասի նշան։

Նոր ժամանակներում իշխանության խնդիրը ստանում է առավել մռայլ մեկնաբանություն։ Թոմաս Հոբսը, իր «Լևիաթան»-ում, իշխանությունը դիտարկում էր որպես անհրաժեշտություն՝ զսպելու մարդկային բնության քաոսային հակումները։ Այստեղ իշխանության թերությունները, ներառյալ անփութությունը, գրեթե անխուսափելի են, քանի որ այն ստեղծվում է ոչ թե կատարյալ էակների, այլ վախի և ինքնապահպանման մղումով առաջնորդվող մարդկանց կողմից։ Իսկ Մաքս Վեբերը ցույց է տալիս, թե ինչպես է բյուրոկրատիան, որն ի սկզբանե կոչված է ապահովելու արդյունավետություն, աստիճանաբար վերածվում «երկաթյա վանդակի», որտեղ պատասխանատվությունը ցրվում է, և որոշումները կորցնում են իրենց մարդկային չափորոշիչները։ Այս պայմաններում անփութությունը դառնում է համակարգային՝ ոչ թե անհատի, այլ կառուցվածքի հատկություն։

Այստեղից անցումը դեպի աստվածաբանական հարթություն գրեթե անխուսափելի է։ Աստվածաշնչյան ավանդույթում իշխանությունը միշտ ընկալվում է որպես վստահված ծառայություն, ոչ թե սեփականություն։ Աստվածաշնչում հստակ ձևակերպվում է. «Ում շատ է տրված, նրանից շատ էլ կպահանջվի» (Ղուկ. 12:48)։ Այս խոսքը իշխանությանը տալիս է ոչ միայն գործառնական, այլև էսկատոլոգիական չափում՝ այն դառնում է դատաստանի ենթակա իրականություն։ Սակայն նույն համատեքստում առկա է նաև մարդու անկատարության գիտակցումը․ «բոլորն էլ մեղանչեցին և զրկվեցին Աստծու փառքից» (Հմմտ. Հռոմ. 3:23)։ Այս երկակիությունը՝ պատասխանատվության բացարձակ պահանջի և մարդկային անկատարության անխուսափելիության պայմաններում, ստեղծում է այն լարվածությունը, որի համածիրում էլ պետք է հասկանալ իշխանության բոլոր թերությունները։ Ինչպես նկատելի է՝ աստվածաբանական տեսանկյունից խնդիրը ստանում է առավել խորքային մեկնաբանություն։ Մարդը դիտարկվում է որպես էակ, որը ստեղծված է կատարելության համար, սակայն ապրում է անկատարության պայմաններում։ Այս ինքնահատուկ երկակիությունը նշանակում է, որ ցանկացած իշխանություն, որքան էլ կազմակերպված և զարգացած լինի, կրում է անկատարության կնիքը։

Այստեղ անփութությունը երբեմն դառնում է ոչ թե պատահական վրիպում, այլ գոյաբանական սահմանափակության արտահայտություն։ Այն հիշեցնում է, որ մարդկային կառույցները չեն կարող ամբողջությամբ մարմնավորել արդարության իդեալը կամ մոդելը։ Սակայն սույն ըմբռնումը չի նշանակում հաշտվել թերությունների հետ։ Ընդհակառակը՝ այն խորացնում է պատասխանատվության զգացումը։ Եթե իշխանությունը չի կարող լինել կատարյալ, ապա այն մշտապես պետք է գտնվի ինքնաքննադատության և վերանայման գործընթացում։ Այստեղ կարևոր է տարբերել դատապարտող քննադատությունը՝ կառուցողականից։ Առաջինը փակուղի է ստեղծում, երկրորդը՝ բացում է բարելավման հնարավորություններ։ Փիլիսոփայական առումով սա անցում է մեղադրանքից դեպի ըմբռնում և ըմբռնումից՝ դեպի փոխակերպում։

Օբյեկտիվ պատճառների հարցը ևս պահանջում է խորքային դիտարկում։ Արտաքին պայմանները երբեք ամբողջությամբ վերահսկելի չեն, և իշխանությունը հաճախ գործում է անորոշության դաշտում։ Սակայն հենց այստեղ է ի հայտ գալիս իրական պատասխանատվությունը․ ոչ միայն արդյունքների, այլև ընտրության ձևի դիտանկյունից։ Նույնիսկ սահմանափակ պայմաններում հնարավոր է տարբերակել այն որոշումները, որոնք նվազագույն վնաս են պատճառում, և այնպիսիք, որոնք խորացնում են ճգնաժամը։ Այս ընտրության մեջ է, որ բացահայտվում է իշխանության էթիկական որակը։

Վերջապես, իշխանության և հասարակության հարաբերությունը կարելի է հասկանալ որպես փոխադարձ արտացոլում։ Իշխանությունը միայն վերևից պարտադրված իրականություն չէ․ այն նաև հասարակության արժեքների, ակնկալիքների և երբեմն՝ անտարբերության արդյունք է։ Այս տեսանկյունից անփութությունը չի կարող դիտարկվել միայն որպես «այլոց» թերություն․ այլ՝ ավելի լայն մշակութային և հոգևոր վիճակի արտահայտություն։

Եթե հասարակությունը չի պահանջում խորություն, պատասխանատվություն և արդարություն, ապա իշխանությունն էլ աստիճանաբար կորցնում է այդ չափանիշները։ Այսու՝ իշխանության քննադատությունը դառնում է ոչ թե պարզապես քաղաքական դիրքորոշում, այլ՝ բարոյական և փիլիսոփայական աշխատանք, որը համաժամանակ պահանջում է միաժամանակ կողմնորոշում և համբերություն, արդարություն և կարեկցանք։

Հատկանշական է Օգոստինոս Ավրելիոսի՝ «Աստծո քաղաքը» աշխատությունը, որը առանձնացնում է երկու քաղաք՝ երկրային և աստվածային։ Երկրային քաղաքը, որը կառուցված է ինքնասիրության վրա, անխուսափելիորեն ենթակա է խեղաթյուրումների, այդ թվում՝ իշխանության անփութությանը։ Իսկ աստվածային քաղաքը մնում է իդեալ, որը երբեք ամբողջությամբ չի իրականանում պատմության մեջ։ Այս տեսանկյունից ցանկացած քաղաքական կառուցվածք դատապարտված է լինել անկատար՝ անկախ իր մտադրություններից։ Այս միտքը հետագայում խորացնում է Սյորեն Կյերկեգորը, ով շեշտում է անհատի ներքին պատասխանատվությունը Աստծու առաջ։ Իշխանության խնդիրը, այս տեսանկյունից, չի սահմանափակվում ինստիտուցիոնալ մակարդակով․ այն յուրաքանչյուր որոշման մեջ ներառում է գոյաբանական ընտրություն։ Անփութությունը այստեղ դառնում է ոչ միայն սխալ, այլ նաև մի տեսակ «հոգևոր թմբիր», երբ մարդը խուսափում է իր ընտրության ամբողջ ծանրությունից։

Օբյեկտիվ պատճառների հարցը ևս ստանում է նոր լույս։ Պատմական պայմանները, տնտեսական սահմանափակումները և քաղաքական ճնշումները չեն վերանում, սակայն դրանք այլևս ի զորու չեն արդարացնել իշխանության թերությունները։ Ինչպես նշում էր Հաննա Արենդտը, չարիքը հաճախ դրսևորվում է ոչ թե որպես գիտակցված չարամտություն, այլ՝ մտածելու և դատելու անկարողություն։ Այսպես, անփութությունը կարող է վերածվել բարոյական խնդրի՝ երբ այն դադարում է ընկալվել որպես բացառություն և դառնում է նորմ։ Այս ամբողջի մեջ իշխանության քննադատությունը ստանում է նոր, առավել ծանրակշիռ իմաստ։ Այն այլևս չի սահմանափակվում քաղաքական վերլուծությամբ, այլ դառնում է մարդաբանական և աստվածաբանական հարցադրում։ Քննադատել իշխանությունը նշանակում է հարցնել մարդուն՝ նրա սահմանների, հնարավորությունների և պատասխանատվության մասին։ Եվ գուցե հենց այստեղ է բացահայտվում ամենախորը ճշմարտությունը․ իշխանության անփութությունը, որքան էլ ցավալի, նաև հայելի է, որտեղ արտացոլվում է ամբողջ հասարակության հոգևոր վիճակը։

Կարելի է ասել, որ դիցուք՝ Հայաստանի քաղաքական իրականությունը, իր պատմական բարդությամբ և գոյաբանական լարվածությամբ, իշխանության մասին փիլիսոփայական և աստվածաբանական խորհումների համար առանձնահատուկ դաշտ է։ Այստեղ իշխանությունը երբեք պարզապես կառավարման տեխնիկա չի եղել․ այն միշտ կապված է եղել գոյության, անվտանգության և ինքնության հարցերի հետ։ Այս պատճառով իշխանության յուրաքանչյուր թերացում՝ լինի դա անփութություն, պրոֆեսիոնալիզմի պակաս կամ սխալ հաշվարկ, ընկալվում է ոչ միայն որպես վարչական ձախողում, այլ որպես բարոյական խախտում՝ ուղղված ամբողջականության զգացման դեմ։

Հայաստանը գտնվում է աշխարհաքաղաքական բարդ հանգույցում, որտեղ արտաքին ճնշումները մշտապես սահմանափակում են ընտրության հնարավորությունները։ Տնտեսական կախվածությունները, անվտանգային սպառնալիքները և տարածաշրջանային անկայունությունը ստեղծում են մի իրավիճակ, որտեղ յուրաքանչյուր որոշում կրում է ռիսկի բարձր աստիճան։

Այս պայմաններում նույնիսկ լավագույն մտադրությունները կարող են հանգեցնել ցավալի հետևանքների։ Սակայն հենց այստեղ է, որ փիլիսոփայական հարցադրումը դառնում է առավել սուր․ արդյո՞ք սահմանափակումները կարող են արդարացնել այն որոշումները, որոնք ակնհայտորեն բացակայում են խորքային հենարաններից։ Հաշվի առնելով վերոբերյալը, պետք է փաստել, որ առանց ներքին շրջադարձի ցանկացած արտաքին փոփոխություն մնալու է մակերեսային։ Այս համատեքստում իշխանության քննադատությունը դառնում է ոչ միայն քաղաքական ակտ, այլև հոգևոր գործառույթ։ Այն պահանջում է միաժամանակ ճշմարտախոսություն և խոնարհություն՝ տեսնելու թե՛ սխալները, թե՛ դրանց արմատները և թե’ մասնահատուկ անդրադարձով վերադառնալու ինքնաքննությանը։ Հայաստանի առջև կանգնած մարտահրավերները ցույց են տալիս, որ իշխանության հարցը չի կարող լուծվել պարզ կերպերով։ Այն պահանջում է խորքային վերաիմաստավորում՝ առանց բացառության բոլոր մակարդակներում։ Եվ միայն այս բազմաշերտ աշխատանքի միջոցով է հնարավոր նվազեցնել այն անփութությունը, որը, որքան էլ ցավալի է, շարունակում է գերիշխել ոչ միայն իշխանության, այլև ողջ հասարակության համակեցության մեջ»,- նշել է Հայր Իսահակը։