Կրակի և գրավման սպառնալիքի ներքո. ինչպես հնագետները Սիրիայում ԻՊ-ից փրկեցին 30 հազար արտեֆակտ (լուսանկարներ)

Սիրիացի հնագետները Դեյր էզ-Զորի թանգարանից փրկել են մոտ 30 հազար արտեֆակտ, երբ քաղաքին սպառնում էր գրավումը «Իսլամական պետություն» խմբավորման զինյալների կողմից, գրել է Phys.org-ը։

Գործողությունն իրականացվել է 2014 և 2015 թվականների ամռանը՝ շարունակվող ռազմական գործողությունների պայմաններում։ Այս փորձի նոր վերլուծությունը ցույց է տալիս, թե պատերազմական ժամանակ մշակութային ժառանգության փրկության գործում ինչ դեր են խաղում ոչ միայն ռեսուրսներն ու պլանավորումը, այլև աշխատակիցների միջև վստահությունը, արագ որոշումներ կայացնելու կարողությունը և անորոշության պայմաններում գործելու պատրաստակամությունը։

Դեյր էզ-Զորը գտնվում է Եփրատի ափին, Իրաքի սահմանից ոչ հեռու։ Քաղաքը համանուն նահանգի վարչական կենտրոնն է, որտեղ գտնվում են Սիրիայի նավթի և գազի խոշորագույն հանքավայրերից մի քանիսը։ Պատերազմի ընթացքում այդ տարածքը դարձել էր դիմակայության ամենակարևոր և ամենաթեժ գոտիներից մեկը։

Հետազոտությունն իրականացրել է Շարջայի համալսարանի հնագիտության և պատմության պրոֆեսոր Մաամուն Աբդուլքարիմը։ Նրա աշխատանքը հրապարակվել է Museum Management and Curatorship ամսագրում։ 2012–2017 թվականներին Աբդուլքարիմը ղեկավարել է Սիրիայի հնությունների և թանգարանների գլխավոր վարչությունը (DGAM) և անմիջականորեն ղեկավարել հավաքածուների փրկության գործողությունը։

Այդ ժամանակահատվածում Դեյր էզ-Զոր մուտքը խիստ սահմանափակված էր։ Թանգարանը ռազմական օդանավակայանի հետ կապված էր նեղ և խոցելի միջանցքով, ուստի հավաքածուի դուրսբերումը լուրջ ռիսկ էր ենթադրում։

Ընդհանուր առմամբ, Աբդուլքարիմի աշխատանքի ընթացքում մոտ 300 հազար թանգարանային առարկա դուրս է բերվել մարտական գործողությունների գոտիներից և տեղափոխվել Սիրիայի տարբեր անվտանգ վայրեր։ Դրանցից մոտ 30 հազարը՝ Դեյր էզ-Զորի թանգարանից։

Թանգարանի հավաքածուն առանձնահատուկ նշանակություն ուներ։ Այն պարունակում էր Միջագետքի հին քաղաքակրթությունների և այնպիսի հնագիտական հուշարձանների հետ կապված արտեֆակտներ, ինչպիսին են Հալաֆը, Դուրա-Եվրոպոսը և Մարին։ Փրկված առարկաների թվում կային հնագույն ուլունքներ, զարդարված ջայլամի ձու և նոր ասորական սեպագիր սալիկ։

Հրատապ միջոցների անհրաժեշտությունը հատկապես ակնհայտ դարձավ 2014 թվականից հետո, երբ «Իսլամական պետությունը» վերահսկողություն հաստատեց Սիրիայի և Իրաքի զգալի տարածքների վրա։ Մոսուլի անկումը, նրա թանգարանի թալանը և Նինվեի ու Ասորեստանի հուշարձանների ոչնչացումը ստիպեցին սիրիական իշխանություններին վերանայել մշակութային ժառանգության պաշտպանության գործող ծրագրերը և արագացնել հավաքածուների տարհանումն այն քաղաքներից, որոնց սպառնում էր պաշարումը կամ գրավումը։

Աբդուլքարիմը նշել է, որ զինված հակամարտության ընթացքում գրեթե անհնար է սպասել այն պահին, երբ ռիսկերը լիովին հասկանալի կդառնան։ Նրա կարծիքով՝ գործողությունը սկսելուց առաջ բացարձակ որոշակիություն ստանալու փորձը երբեմն կարող է ավելի վտանգավոր լինել, քան ոչ լիարժեք տեղեկատվության պայմաններում գործելու որոշումը։

Միևնույն ժամանակ, հաջող տարհանումը կախված է ոչ միայն ղեկավարների խիզախությունից։ Հետազոտողը որպես առանցքային պայմաններ նշում է պատրաստված մասնագետներին, կայուն հաստատությունները, մանրամասն գույքագրումները և փաստաթղթավորումը, ինչպես նաև վստահելի աշխատակիցներին տեղերում։

Նա հատուկ նշանակություն է տալիս գործընկերների միջև վստահությանը։ Արտակարգ իրավիճակում, կարծում է Աբդուլքարիմը, հենց դա կարող է թույլ տալ որոշում կայացնել այն ժամանակ, երբ սովորական ընթացակարգերի համար այլևս ժամանակ չկա։

Փրկված 30 հազար առարկաները, նրա խոսքով, պարզապես թանգարանային ցուցանմուշներ չեն։ Դրանք կապված են հազարամյակների պատմության և Եփրատի տարածաշրջանի բնակչության մշակութային հիշողության հետ։

Դեյր էզ-Զորի փորձը, եզրափակում է հետազոտողը, ցույց է տալիս՝ մշակութային ժառանգության փրկությանը պետք է պատրաստվել դեռ խաղաղ ժամանակ։ Փաստաթղթավորումը, մասնագիտական կապերը, մասնագետների պատրաստումը և նրանց միջև վստահությունը չեն ստեղծվում ճգնաժամի սկսվելուց հետո մի քանի օրվա ընթացքում։