Խոշոր հարկատուների ցանկը բացահայտում է Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքային աղքատությունը

Հայաստանի խոշորագույն հարկատուն բջջային հեռախոսներ և տեխնիկա վաճառող ընկերություն է։ Երկրորդ տեղում երկրի խոշորագույն հանքարդյունաբերական ձեռնարկությունն է, երրորդում՝ ծխախոտ արտադրողը։ Պետական եկամուտների կոմիտեի հրապարակած ցանկի առաջին երեք հորիզոնականներն արդեն բավական տեղեկություն են տալիս Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքի և պետական եկամուտների հիմնական աղբյուրների մասին։

2026 թվականի հունվար-սեպտեմբերին «Մոբայլ Սենթր Արթը» պետական բյուջե է վճարել 64,3 միլիարդ դրամ, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը՝ 60,8 միլիարդ, «Գրանդ Տոբակոն»՝ 46,2 միլիարդ դրամ։ Երեք ընկերությունների ընդհանուր վճարումները կազմել են 171,3 միլիարդ դրամ՝ առաջին հազար խոշոր հարկատուների վճարած ամբողջ գումարի 10,5 տոկոսը։

Առաջատար տասնյակում են նաև «Գազպրոմ Արմենիան», «Արդշինբանկը», «Ամերիաբանկը», «Սոֆթ Կոնստրակտը», «Դիջիթեյնը», «Ֆիլիպ Մորրիս Արմենիան» և «Ինտերնեյշնլ Մասիս Տաբակը»։

Այս կազմը Հայաստանի տնտեսական քաղաքականության արդյունքների մասին բավական խոսուն պատկեր է ներկայացնում։ Ներմուծում, առևտուր, հանքարդյունաբերություն, ծխախոտ, էներգետիկա, ֆինանսական և թվային ծառայություններ։ Հարկային խոշոր վճարումները կենտրոնացած են տնտեսական գործունեության սահմանափակ շրջանակում։ Արտադրական բազմազանության, վերամշակող արդյունաբերության և բարձր ավելացված արժեք ստեղծող ճյուղերի զարգացման վերաբերյալ տարիներ շարունակ հնչող հավակնոտ հայտարարություններն այս ցանկում դեռևս համոզիչ արտացոլում չունեն։

Առանձնապես ուշագրավ է «Մոբայլ Սենթր Արթի» առաջատար դիրքը։ Ընկերության հարկային վճարումների մեծությունը վկայում է նրա գործունեության ծավալների և բյուջեի համար նշանակության մասին։ Սակայն տնտեսության զարգացման տեսանկյունից անհրաժեշտ է հասկանալ նաև այդ գումարների տնտեսական ծագումը։ Հեռախոսների և տեխնիկայի ներմուծումն ու վաճառքը ձևավորում են առևտրաշրջանառություն, հարկային մուտքեր և զբաղվածություն։ Տեղական ավելացված արժեքի չափը գնահատելու համար արդեն անհրաժեշտ են ներմուծման ծավալների, իրացման, շահույթի և վճարված հարկերի կառուցվածքի վերաբերյալ լրացուցիչ տվյալներ։

Այս պատկերը բացահայտում է Հայաստանի տնտեսական զարգացման ավելի խորքային խնդիրը։ Հայաստանի տնտեսական աճի որակը հնարավոր չէ գնահատել միայն խոշոր ընկերությունների շրջանառությամբ կամ վճարված հարկերի գումարով։ Երկրի զարգացման երկարաժամկետ հնարավորությունները պայմանավորված են արտադրողականությամբ, տեղական արտադրության ծավալներով, արտահանման կառուցվածքով և այն արժեքով, որը ստեղծվում է Հայաստանի ներսում։

Հարկային մուտքերի կենտրոնացվածությունը նաև բյուջեի կայունության խնդիր է առաջացնում։ Տարվա առաջին ինը ամիսներին հազար խոշոր հարկատուները բյուջե են վճարել շուրջ 1 տրիլիոն 638,9 միլիարդ դրամ, որի 10,5 տոկոսն ապահովել են ընդամենը երեք ընկերություններ։ Այս համամասնությունը ցույց է տալիս բյուջետային եկամուտների զգալի կախվածությունը խոշոր վճարողների սահմանափակ շրջանակից և դրանց գործունեության վրա ազդող տնտեսական տատանումներից։

Նման կենտրոնացվածությունը պահանջում է մանրակրկիտ գնահատել բյուջեի կախվածությունը առանձին խոշոր վճարողներից և տնտեսական ոլորտներից։ Պղնձի միջազգային գների տատանումները, ներմուծման ու ներքին սպառման փոփոխությունները, խոշոր ձեռնարկությունների գործունեության հնարավոր խափանումները կարող են անմիջական ազդեցություն ունենալ հարկային մուտքերի վրա։

ՊԵԿ-ի հրապարակած վարկանիշը, սակայն, այդ կախվածության ամբողջական պատկերը չի ներկայացնում։ Ցանկում ներառված են տարբեր բնույթի հարկեր և վճարներ, որոնց տնտեսական նշանակությունը տարբեր է։ Ներմուծման ժամանակ վճարվող ԱԱՀ-ն, ակցիզային հարկը և ընկերության շահույթից գոյացող հարկային պարտավորությունները հնարավոր չէ դիտարկել որպես տնտեսական արդյունավետության համարժեք ցուցանիշներ։ Հետևաբար հարկատուների վարկանիշը նաև պետական տնտեսական քաղաքականության խորքային գնահատման համար լրացուցիչ ուսումնասիրության կարիք ունի։

Այստեղից բխում է հանրային վերահսկողության կարևոր պահանջը։ Հայաստանի խոշոր հարկատուների վերաբերյալ հրապարակվող վիճակագրությունը պետք է հնարավորություն տա գնահատելու հարկային մուտքերի կառուցվածքը, ոլորտային կենտրոնացվածությունը և դրանց փոփոխության պատճառները։ Հատկապես կարևոր է տարանջատել ներմուծման, ներքին սպառման, տեղական արտադրության և արտահանման հետ կապված հարկային հոսքերը։

Հայաստանի տնտեսության գլխավոր կառուցվածքային խնդիրը երկարաժամկետ աճ ապահովող արտադրական հիմքի ընդլայնումն է։ Երկիրը պետք է կարողանա մեծացնել սեփական արտադրանքի, տեխնոլոգիաների և ծառայությունների միջազգային մրցունակությունը, զարգացնել արդյունաբերական կարողությունները և նվազեցնել արտաքին տնտեսական տատանումների նկատմամբ խոցելիությունը։

Խոշոր հարկատուների հրապարակված ցանկը կառավարության համար տնտեսական քաղաքականության արդյունքները վերագնահատելու առիթ է։ Պետական բյուջեի եկամուտների աճը կարևոր ձեռքբերում է, սակայն դրա աղբյուրների կառուցվածքը բացահայտում է երկրի զարգացման չլուծված խնդիրները։

Հայաստանի տնտեսական հաջողությունը պետք է չափվի երկրում ստեղծվող հարստությամբ, աշխատանքի արտադրողականությամբ և արտահանվող հայկական արտադրանքի արժեքով։ Հարկատուների ցանկն առայժմ ցույց է տալիս, թե որքան մեծ ճանապարհ ունի անցնելու Հայաստանի տնտեսությունը։