«...Ես քո զավակն եմ և պարտավոր եմ մնալ հավատարիմ քո ներշնչած ոգուն». Հայկ Ասատրյանի` մորն ուղղված մի նամակ

Հայկ Ասատրյան (1900-1956), հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա։

Մասնակցել է 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությանը, այնուհետև բնակություն հաստատել Բուլղարիայում և Ռումինիայում։ Ավարտել է Բեռլինի բարձրագույն քաղաքական դպրոցը և Պրահայի համալսարանի փիլիսոփայության բաժինը, փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորի կոչումով։

Համագործակցել է Գարեգին Նժդեհի հետ։ Խմբագրել է պարբերականներ, հատկապես նշանավոր «Ռազմիկ» կիսաշաբաթաթերթը, Նժդեհի հետ միասին (1937-1944)։ Համատեղ հիմնադրել և քարոզել են Տարոնական շարժում կամ Տարոնականություն հայրենասիրական գաղափարական հոսանքը, տպագրել «Ցեղ և հայրենիք» ամսագիրը։

Գործուն մասնակցություն է ունեցել ֆաշիստական այն քարոզչության ժխտման գործում, որի համաձայն իբրև թե հայերը ոչ թե հնդեվրոպական, այլ սեմական ծագում ունեն, և որը կարող էր սպառնալիք դառնալ հայերի ջարդի համար, ինչպես այդ տեղի ունեցավ հրեաների հետ։ Հայկ Ասատրյանը հանդես եկավ «Հայաստան-Արիական նախադիրք Առաջավոր Ասիայում» գրքով, որի առաջին մասը լույս է տեսել Նժդեհի առաջաբանով, իսկ երկրորդ մասը մնացել է անտիպ։

Հ. Ասատրյանը զբաղվել է կուսակցական գործունեությամբ, եղել է ՀՅԴ Բալկանների կենտկոմի անդամ, ունեցել է տարաձայնություններ գործընկերների հետ, որի արդյունքում հեռացվել է կուսակցությունից (1935թ.)։

1944 թ. Բուլղարիայում ձերբակալվել է «Սմերշի» կողմից, դատապարտվել է տասը տարվա ազատազրկման և մինչև 1955 թ. տառապել խորհրդային բանտերում։

Իմ շատ սիրելի մայր

Հոգիս, վատություն կլինի իմ կողմից, եթե փորձեմ քեզ վշտացնել, նաև` եթե փորձեմ ինձ պաշտպանել: Թերություններ ունեմ ես և` շատ, և դրանցից մեկն էլ` թերեւս քո հանդեպ իմ պարտականությունների մեջ թերանալն է:

Կարծում ես, որ ինքս այդ չե՞մ զգում. զգում եմ և շատ խոր կերպով, և սակայն մի՞թե ես մեղավոր եմ: Ես էլ, դու էլ եւ մեզ հետ շատ ու շատ մարդիկ` զոհերն ենք նույն ճակատագրի. այնքան դեպքեր տեղի ունեցան մեր աշխարհում' մի ամբողջ ժողովուրդ կորավ. այդ բոլորից հետո մի՞թե աններելի քայլ կլիներ, եթե քո մեկ տղան խոտորեր քո ցանկացած ուղուց: Չլինի՞ մտածում ես, թե ես մի քարի կտոր եմ, մի անսիրտ, անհոգի մարդակերպ կենդանի, որ չի ուզում իր հարազատներին օգտակար լինել, բաժանել նրանց հետ կյանքի քաղցր ու դառն վայրկյանները: Կարծում ես, որ սիրով ե՞մ մնում Եվրոպայում, որ չեմ կարոտում և քեզ, և Տաճատին, և Արաքսուն (Ասատրյանի եղբայրը և քույրը - խմբ.) և շատ ու շատ սիրելի մարդոց:

Դու, Տաճատը և Արաքսը մեղադրում եք ինձ, որ ես շատ եմ կառչել անցյալի հիշատակներին, ճիշտ եք ասում: Բայց ինչո՞ւ չեք մտածում, որ այդ անցյալի ամենասիրելի հիշատակները` հենց դուք եք: Լա՞վ կլիներ, եթե մոռանայի այդ հիշատակները`այսինքն Ձեզ, իհարկե` ոչ: Հավատա մայրս, որ ես լավ եմ անում, որ անցյալի ամեն դեմք ու հիշատակ չեմ մոռանում: Եթե կարողանայի մոռանալ նրանց` պիտի մոռանայի նաեւ քեզ: Բայց դու չես ուզում, որ ես մոռանամ քեզ, իրավունք ունես, դու պաշտպանում ես քո մայրական շահերը եւ արդար ես: Բայց դու մոռանում ես մի բան, որ ես էլ իրավունք ունեմ չմոռանալ այն ամենը, ինչ ինձ եւ քեզ համար ընդհանրական մայր է եղել:

Վրույր Արծրունու ֆեյսբուքյան էջից