Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի հայերեն թարգմանված բացառիկ հարցազրույցներից. «Իրականության պոեզիան և երևակայության սթափությունը»

«Մոգական ռեալիզմի» վառ ներկայացուցիչ, ում մահից հետո կոչեցին մարգարեական շնորհով օժտված մեծագույն գրող... Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը մահացավ 87 տարեկանում ու աշխարհը թողեց «100 տարվա մենության» մեջ: Հրապարակում ենք նրա հարցազրույցներից մեկը, որը ռուսերենից թարգմանել է «Արմենպրես»-ի խմբագիր, Մարկեսի «Վերհիշելով իմ տխուր պոռնիկներին» վիպակի թարգմանիչ Հովհաննես Այվազյանը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– ...Եր­բեք, ոչ մի դեպ­քում չեմ մո­ռա­նա, որ ես ա­րա­կա­տա­կա­ցի հա­մեստ հե­ռագ­րի­չի տասն­վեց որ­դի­նե­րից մեկն եմ ըն­դա­մե­նը և ու­րիշ մե­կը չեմ լի­նի: Վեր­ջին տասն­հինգ տա­րում իմ ու­սե­րին ծան­րա­ցավ փառ­քի բե­ռը, ին­չին ես ա­մենևին չեմ հե­տամ­տել: Այդ օր­վա­նից ինձ հա­մար ա­մե­նա­դժվար գոր­ծն իմ անձ­նա­կան կյան­քը պաշտ­պա­նելը ե­ղավ: Ինձ, սա­կայն, հա­ջող­վեց այն պաշտ­պա­նել մեծ կո­րուստ­նե­րի ու սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րի գնով: Եվ, այ­նուա­մե­նա­յ­նիվ, իմ կյան­քում կա­րո­ղա­ցա պահ­պա­նել այն, ինչն ինձ հա­մար ա­մե­նա­կարևորն է աշ­խար­հում' իմ ե­րե­խա­նե­րի ու ըն­կեր­նե­րի սե­րը:

Ես շատ եմ ճա­նա­պար­հոր­դում, և այդ ուղևո­րու­թյուն­նե­րի հիմ­նա­կան նպա­տա­կը ա­մե­նա­մտե­րիմ ըն­կեր­նե­րիս հետ հան­դի­պե­լու ցան­կու­թյունն է, ո­րոնք, ի դեպ, այն­քան էլ շատ չեն: Այդ հան­դի­պում­նե­րը միշտ ան­մո­ռաց են, քան­զի միայն ըն­կեր­նե­րիս շր­ջա­պա­տում եմ զգում, որ ես ես եմ: Հա­մե­նա­յն դեպս, ինքս ինձ հա­մա­րում եմ իմ ըն­կեր­նե­րի ա­մե­նա­հա­վա­տա­րիմ ըն­կե­րը և խո­րա­պես հա­մոզ­ված եմ, որ նրան­ցից ոչ մեկն ինձ այն­քան ու­ ժեղ չի սի­րում, ինչ­պես ես եմ սի­րում նրան­ցից այն մե­կին, ո­րին ա­մե­նա­քիչն եմ սի­րում:

– Քո և եր­կու որ­դի­նե­րիդ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը հրա­շա­լի են: Ո՞րն է գաղտ­նի­քը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ե­րե­խա­նե­րիս հետ իմ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րն իս­կա­պես հրա­շա­լի են այն նույն պարզ պատ­ճա­ռով, ո­րի մա­սին ար­դեն ա­սա­ցի, երբ խոսք ե­ղավ ըն­կեր­նե­րիս առն­չու­թյամբ: Որ­քան էլ անտ­րա­մա­դիր, զբաղ­ված, ցր­ված լի­նեմ, որ­քան էլ ինքս ինձ հոգ­նած զգամ, միշտ ժա­մա­նակ կգ­տ­նեմ երե­խա­նե­րի հետ զբաղ­վե­լու, նրանց հետ զրու­ցե­լու հա­մար: Միշտ է այդ­պես ե­ղել' նրանց ծննդյան ժա­մա­նակ­վանից: Հենց ե­րե­խա­ներն սկ­սե­ցին ինչ-որ բան հաս­կա­նալ, մեր տանն ան­խախտ կա­նոն հաս­տատ­վեց' բո­լոր ո­րո­շում­ներն ըն­դու­նել միայն ընդ­հա­նուր հա­մա­ձայ­նու­թյամբ: Մենք ա­մեն ինչ ո­րո­շում ենք չոր­սով: Այդ­պես եմ վար­վում ոչ թե սկզ­բուն­քի հա­մար և ոչ թե այն պատ­ճա­ռով, որ այդ­պես ա­վե­լի լավ է կամ ա­վե­լի վատ: Պար­զա­պես, երբ ե­րե­խա­նե­րը մե­ծա­ցան, ես այն եզ­րա­կա­ցու­թյանն ե­կա, որ իմ իս­կա­կան կո­չու­մը հայր լի­նելն է: Օգ­նել կնոջս ' մե­ծաց­նե­լու եր­կու ե­րե­խա­նե­րիս, ա­հա լա­վա­գույ­նը, որ զգա­ցել եմ կյան­քում: Ընդ­հան­րա­պես իմ լա­վա­գույն ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րը գր­քերս չեն, այլ իմ ե­րե­խա­նե­րը:

– Դու նրանց ի­րա­զեկ դարձ­նո՞ւմ ես քո հիմ­նա­խնդիր­նե­րին:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ե­թե մեծ բար­դու­թյուն­ներ ու­նեմ' դրանց մա­սին խո­սում եմ Մեր­սե­դե­սի (կնոջ.– Հ.Ա.) և ե­րե­խա­նե­րիս հետ: Ե­թե դրանք շատ մեծ են, գու­ցե, կիս­վեմ նաև ըն­կեր­նե­րիցս մեկ­նու­մե­կի հետ: Բայց ե­թե դրանք չա­փա­զանց մեծ են, գե­րա­դա­սում եմ ոչ մե­կին չա­սել: Մա­սամբ այն պատ­ճա­ռով, որ ան­հար­մար եմ զգում, մա­սամբ էլ այն պատ­ճա­ռով, որ չեմ ու­զում լրա­ցու­ցիչ հոգ­սե­րով ծան­րա­բեռ­նել Մեր­սե­դեսին, ե­րե­խա­նե­րիս կամ ըն­կեր­նե­րիցս որևէ մե­կին:

Մեր­սե­դե­սը համ­բե­րա­տա­րո­րեն դի­մա­ցավ իմ բազ­մա­թիվ տա­րօ­րի­նա­կու­թյուն­նե­րին: «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյուն» վեպն սկ­սե­լուց մի քա­նի ա­միս ա­ռաջ մե­քե­նա գնե­ցի: Այ­նու­հետև այն գրավ դրե­ցի և դրա­մը տվե­ցի կնոջս' են­թադ­րե­լով, թե դա կբա­վա­կա­նաց­նի գիր­քը գրե­լու մո­տա­վո­րա­պես վեց ամս­վա ըն­թաց­քում: Բայց «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյու­նը» գրե­լու հա­մար ինձ պետք ե­ղավ մե­կու­կես տա­րի: Երբ դրա­մը վեր­ջա­ցավ, նա ինձ ո­չինչ չա­սաց: Ա­վե­լին' ինձ հա­մար մինչև հի­մա գաղտ­նիք է մնում, թե ինչ­պես է նա կա­րո­ղա­ցել հա­մո­զել մսա­գոր­ծին, որ պարտ­քով միս տա, հա­ցա­վա­ճա­ռին, որ հաց տա և ինչ­պես է հա­մո­զել տան­տի­րո­ջը, որ նա ի­նը ա­միս չվերց­նի բնակ­վար­ձը: Այդ ա­մե­նը նա է հո­գա­ցել, և ես ոչ մի հոգս չեմ ու­նե­ցել:

Եվ երբ գիրքն ա­վար­տե­ցի, հենց նա մի օ­րի­նա­կը փոս­տով ու­ղար­կեց «Սու­րա­մե­րի­կա­նա» հրա­տա­րակ­չու­թյուն: Մի ան­գամ նա խոս­տո­վա­նեց, որ վե­պը փոստ տա­նե­լիս մտա­ծել է. «Իսկ ինչ կլի­նի, ե­թե հան­կարծ պարզ­վի, որ գիր­քը չի ստաց­վել»:

– Խո­սենք գրո­ղա­կան ար­հես­տի մա­սին: Չէի՞ր կա­րող թվար­կել այն մարդ­կանց ա­նուն­նե­րը, ու­մից սո­վո­րել ես:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ա­մե­նից ա­ռաջ պետք է նշեմ տա­տիս: Տա­տիս պատ­մու­թյուն­նե­րի մո­գա­կան աշխար­հը գե­րում էր ինձ, ես դրանց մեջ խո­րա­նում էի հիմ­նո­վին, ես ապ­րում էի այդ աշ­խար­հում: Բայց գի­շերն այն ինձ խո­րը սար­սափ էր ներշն­չում: Նույ­նիսկ հի­մա, երբ հարկ է լի­նում գի­շե­րել աշ­խար­հի մյուս մա­սի որևէ հյու­րա­նո­ցում, եր­բեմն կես­գի­շե­րին արթ­նա­նում եմ սար­սա­փից' ինքս ինձ մե­նակ զգա­լով մթու­թյան մեջ: Իսկ պապս, ընդ­հա­կա­ռա­կը, ինձ հա­մար բա­ցար­ձակ հանգս­տու­թյան մարմ­նա­ցում էր' տա­տիս աշ­խար­հի ե­րե­րու­նու­թյանն ա­մենևին չեն­թարկ­վող: Միայն նա էր ի վի­ճա­կի ցրել իմ վա­խը, և միայն նրա կող­քին էի ինքս ինձ պինդ զգում, հո­ղի վրա եր­կու ոտ­քով կանգ­նած: Հի­մա եմ մտա­ծում, թե տա­րօ­րի­նակ է, որ ցան­կա­նա­լով ա­մեն ին­չով նման­վել պա­պիս (լի­նել քաջ, վս­տահ ու­ժե­րիս վրա, սթափ հա­յացք գցել շր­ջա­պա­տին), ես, այ­նուա­մե­նա­յ­նիվ, չկա­րո­ղա­ցա հաղթա­հա­րել տա­տիս պատ­մու­թյուն­ների աշ­խար­հի պա­տու­հա­նից ներս նա­յե­լու գայ­թակղու­թյու­նը:

Ա­մե­նա­ա­ներևա­կա­յե­լի բա­ներն անվր­դով տո­նով պատ­մե­լու այն­պի­սի հրա­շա­լի ու­նա­կու­թյուն ու­ներ տատս, որ թվում էր, թե ա­մեն ինչ տե­սել է սե­փա­կան աչ­քե­րով: Ես խո­րա­պես հա­մոզ­ված եմ, որ հենց այդ անվր­դո­վու­թյունն ու կեր­պար­նե­րի հարս­տու­թյունն էին նրա պատ­մու­թյուն­նե­րին այդ­պի­սի ճշ­մար­տա­նմա­նու­թյուն հա­ղոր­դում: «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյունն» ստեղ­ծե­լիս օգ­տա­գոր­ծել եմ տա­տիս մե­թո­դը:

– Այդ նա՞ է ազ­դել գրող դառ­նա­լու քո ո­րոշ­ման վրա:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ոչ: Ոչ թե նա, այլ Կաֆ­կան, որն իր պատ­մու­թյուն­նե­րը գեր­մա­նե­րեն պատ­մում է նույն ո­ճով, ինչ տատս: Տասնյոթ տա­րե­կան հա­սա­կում կար­դա­ցի «Կեր­պա­փո­խու­թյու­նը» և հաս­կա­ցա, որ գրող կլի­նեմ: Երբ ի­մա­ցա, որ Գրե­գոր Զամ­զան մի ան­գամ ա­ռա­վո­տյան արթ­նա­ցավ իր ան­կող­նում հս­կա­յա­կան մի­ջատ դար­ձած, ինքս ինձ ա­սա­ցի. «Եր­բեք չէի մտա­ծի, որ կա­րե­լի է այդ­պես գրել: Իսկ քա­նի որ դա այդ­պես է, ա­պա գրե­լը հե­տաքր­քիր է»:

– Իսկ ին­չո՞վ գրա­վեց քեզ այդ զբաղ­մուն­քը: Ա­մե­նա­ա­ներևա­կա­յե­լի ի­րա­վի­ճակ­ներ հո­րի­նե­լու ան­սահ­մա­նա­փակ հնա­րա­վո­րու­թյու­նո՞վ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Անս­պա­սե­լիո­րեն հայտ­նա­գոր­ծե­ցի, որ գրա­կա­նու­թյան մեջ գո­յու­թյուն ու­նեն այլ հնա­րա­վո­րու­թյուն­ներ' դա­սագր­քե­րում մեզ հրամց­վող նեղ ու զուտ ռա­ցիո­նա­լիս­տա­կան հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րից բա­ցի: Սա­կայն շու­տով հա­մոզ­վե­ցի, որ չի կա­րե­լի հայտ­նա­գոր­ծել և հո­րի­նել ինչ ա­սես, քա­նի որ դա հղի է սու­տը գրե­լու վտան­գով, իսկ սու­տը գրա­կա­նու­թյան մեջ նույ­նիսկ ա­վե­լի է վտան­գա­վոր, քան կյան­քում: Ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան ըն­ձե­ռած թվա­ցյալ ա­զա­տու­թյան ներ­սում գոր­ծում են ու­րույն խիստ օ­րենք­ներ: Կա­րե­լի է դեն նե­տել ռա­ցիո­նա­լիզ­մի թզե­նու տերևը, բայց ան­թույ­լատ­րե­լի է ընկ­ղմ­վել քաո­սի մեջ: Ան­թույ­լատ­րե­լի է ի­րեն հանձ­նել մինչև վերջ ի­ռա­ցիո­նա­լիզ­մի իշ­խա­նու­թյա­նը:

– Այ­սինքն' ֆան­տա­զիա­յի իշ­խա­նու­թյա՞նը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Հենց այդ­պես' ան­սահ­մա­նա­փակ երևա­կա­յու­թյու­նը:

– Դու այն չես ըն­դու­նում: Ին­չո՞ւ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ո­րով­հետև գտ­նում եմ, որ երևա­կա­յու­թյունն ըն­դա­մե­նը ի­րա­կա­նու­թյու­նը վե­րա­փո­խե­լու մի­ջոց է: Իսկ որ­պես ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան աղբյուր միշտ ծա­ռա­յում է ին­քը' ի­րա­կա­նու­թյու­նը: Ան­սահ­մա­նա­փակ երևա­կա­յու­թյու­նը կամ ի­րա­կա­նու­թյան վրա չհեն­վող զուտ մտահ­ղա­ցու­մը ա­մե­նա­զզ­վե­լի բանն է աշ­խար­հում: Երևա­կա­յու­թյան և ֆան­տա­զիա­յի միջև այն­պի& shy;սի տար­բե­րու­թյուն կա, ինչ­պի­սին' մար­դու և խո­սող տիկ­նի­կի միջև:

– Կաֆ­կա­յից բա­ցի ու­րիշ ո՞ր գրող­ներն են քեզ օգ­տա­կար ե­ղել գրո­ղա­կան վար­պե­տու­թյան տե­սանկյու­նից:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Հե­մին­գուե­յը:

– Սա­կայն դու նրան մեծ վի­պա­գիր չես հա­մա­րում:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Նրան մեծ վի­պա­գիր չեմ հա­մա­րում, բայց նա կարճ պատմ­ված­քի ան­գե­րա­զան­ցե­լի վար­պետ է: Կամ վերց­նենք, օ­րի­նակ, նրա խոր­հուր­դը, թե պատմ­ված­քը, այս­բեր­գի նման, պետք է հեն­վի իր այն մա­սի վրա, ո­րը չի երևում, այ­սինքն' վեր­լու­ծու­թյան վրա, մտո­րում­նե­րի վրա, շա­րադ­րան­քին ան­մի­ջա­կա­նո­րեն չմաս­նակ­ցող հա­վաք­ված նյու­թի վրա: Ա­յո, Հե­մին­գուե­յից սո­վո­րե­լու բան կա:

– Գրինն էլ է քեզ ինչ-որ բան սո­վո­րեց­րել:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Նա լա­վա­գույն գրող­նե­րից մեկն է, և ես նրան շատ եմ կար­դա­ցել դեռ դպ­րո­ցա­կան նս­տա­րա­նից: Նա ինձ սո­վո­րեց­րեց հաս­կա­նալ արևա­դար­ձա­յին գո­տի­նե­րի գաղտ­նիք­նե­րը: Գրա­կա­նու­թյան մեջ ի­րա­կա­նու­թյու­նը պետք է լի­նի ոչ թե լու­սան­կար­չա­կան, այլ սին­թե­տիկ, և գրո­ղա­կան վար­պե­տու­թյան գաղտ­նիք­նե­րից մե­կը այդ սին­թե­զի հա­մար էա­կան տար­րեր գտ­նե­լու կա­րո­ղո ւ­թյունն է: Գրե­հեմ Գրի­նը գե­րա­զանց է տի­րա­պե­տում շա­րադ­րե­լու բո­լոր գաղտ­նիք­նե­րին, և ես շատ բան եմ սո­վո­րել նրա­նից: Նրա ո­ճաձևե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը ա­ռանձ­նա­պես նկա­տե­լի է «Չա­րա­բաս­տիկ ժամ» վե­պում:

Գրե­հեմ Գրի­նից բա­ցի չգի­տեմ ոչ մի գրո­ղի, ո­րի մա­սին միայն իր գր­քե­րի հի­ման վրա կազ­մած կար­ծիքս այդ­քան հա­մա­պա­տաս­խա­ներ նրա ի­րա­կան կեր­պա­րին:

– Իսկ ո՞ր հե­ղի­նակ­նե­րին ես մշ­տա­պես վե­րըն­թեր­ցում:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Քոն­րա­դին, Սենտ-Էքզյու­պե­րիին:

– Ին­չո՞ւ հենց Քոն­րա­դին և Սենտ-Էքզյու­պե­րիին:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Իսկ ին­չո՞ւ են ընդ­հան­րա­պես վե­րըն­թեր­ցում այս կան այն հե­ղի­նա­կին: Միայն մեկ պատ­ճա­ռով. ո­րով­հետև նա շատ է դուր գա­լիս: Ե­թե լուրջ խո­սենք, ա­պա թե՛ Քոն­րա­դի, թե՛ Սենտ-Էքզյու­պե­րիի մեջ ինձ դուր է գա­լիս նրանց հա­տուկ ե­ղա­նա­կը ի­րա­կա­նու­թյունն այն­պես դի­տե­լու, որ դա բա­նաս­տեղ­ծա­կան է երևում նույ­նիսկ այն դեպ­քում, երբ կա­րող էր գռե­հիկ թվալ:

– Իսկ Տոլս­տո՞յը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Նրա ազ­դե­ցու­թյունն ինձ վրա չեմ զգա­ցել, բայց շա­րու­նա­կում եմ հա­մա­րել, որ երբևէ գր­ված վե­պե­րից լա­վա­գույ­նը «Պա­տե­րազմ և խա­ղա­ղու­թյունն» է:

– Տա­րօ­րի­նակ է, որ քն­նա­դատ­նե­րից ոչ մե­կը քո ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան մեջ եր­բեք չի հայտ­նա­բե­րել քո թվար­կած հե­ղի­նակ­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Բանն այն է, որ ես եր­բեք չեմ ձգ­տում ինչ-որ մե­կին նման լի­նել: Ես ձգ­տում եմ խու­սա­փել հենց այն գրող­նե­րի ազ­դե­ցու­թյու­նից, որոնք ինձ հատ­կա­պես են դուր գա­լիս:

– Քո ստեղ­ծած գր­քե­րից ո՞րն է քեզ թվում ա­մե­նա­նշա­նա­կա­լին:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ե­թե խո­սենք գրա­կան ար­ժա­նիք­նե­րի մա­սին, ա­պա իմ գր­քե­րից ա­մե­նա­նշա­նա­կա­լին, ո­րը կա­րող է ինձ փր­կել մո­ռա­ցու­թյու­նից, «Պատ­րիար­քի ա­շունն» է:

– Մի ան­գամ ա­սել ես, որ այդ վե­պը գրե­լիս եր­ջա­նիկ ես ե­ղել, ինչ­պես եր­բեք: Ին­չո՞վ է դա բա­ցա­տրվում:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Բանն այն է, որ «Պատ­րիար­քի ա­շու­նը» այն գիրքն է, ո­րը միշտ եմ ու­զե­ցել գրել և ո­րում, ի դեպ, ես ա­ռա­վե­լա­գույնս եմ խոս­տո­վան­վել:

– Այդ խոս­տո­վա­նու­թյու­նը, բնա­կա­նա­բար, խո­րը թաքն­ված է ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան կա­ռուց­ված­քի մեջ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Բնա­կա­նա­բար:

– Դա մի գիրք է, որն ա­ռանձ­նա­պես եր­կար ժա­մա­նակ ես գրել:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ամ­բողջ տասնյոթ տա­րի: Ես հրա­ժար­վե­ցի եր­կու տար­բե­րա­կից՝ մինչև կանգ կառ­նեի այն մե­կի վրա, որն ինձ բա­վա­րա­րեց:

– Եվ այս­պես, դա քո լա­վա­գույն ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյո՞ւնն է:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Մինչև «Հայ­տա­րար­ված մահ­վան խրո­նի­կան» գրե­լը կար­ծում էի, թե իմ լա­վա­գույն վե­պը «Գն­դա­պե­տին ոչ ոք չի գրում» վեպն է: Ես այն փո­փո­խել եմ ինն ան­գամ, և ինձ թվում էր, թե դա իմ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րից ա­մե­նա­կա­տա­րյալն է:

– Եվ, այ­նուա­մե­նա­յ­նիվ, հա­մա­րում ես, որ «Հայ­տա­րար­ված մահ­վան խրո­նի­կան» գե­րա­զան­ցե՞ց դրան:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ա­յո:

– Ի՞նչ ի­մաս­տով:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Կար­ծում եմ, որ «Հայ­տա­րար­ված մահ­վան խրո­նի­կա­յում» ես հա­սել եմ իմ մտահ­ղաց­ման ա­ռա­վել ամ­բող­ջա­կան ի­րա­կա­նաց­ման, ին­չը նախ­կի­նում եր­բեք չեմ կա­րո­ղա­ցել ա­նել: Նա­խորդ գր­քե­րում թե­ման ին­քը այն­քան է իր հե­տևից տա­րել ինձ, որ հե­րոս­նե­րը սկ­սել են ապ­րել ինք­նու­րույն կյան­քով և ա­նել այն ա­մե­նը, ինչ կփ­չի իրենց խել­քին:

– Մինչև հեր­թա­կան վեպն սկ­սե­լը գի­տե՞ս, արդյոք, թե ինչ տե­ղի կու­նե­նա յու­րա­քանչյուր քո հե­րո­սի հետ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Միայն ա­մե­նա­ընդ­հա­նուր գծե­րով: Գիր­քը գրե­լու ըն­թաց­քում ա­մե­նա­ա­ներևա­կա­յե­լի բա­ներ են տե­ղի ու­նե­նում: Գն­դա­պետ Աու­րե­լիա­նո Բուեն­դիա­յի մա­սին ա­ռա­ջին միտքս հետևյալն էր. ինքս ինձ պատ­կե­րաց­րի մեր քա­ղա­քա­ցիա­կան պա­տե­րազմ­նե­րի հե­րո­սին, ո­րը մա­հա­նում է ծա­ռի տակ մի­զե­լու պա­հին:

– Մեր­սե­դեսն ինձ ա­սել է, որ դու ծանր էիր տա­նում գն­դա­պե­տի մա­հը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ա­յո: Ես գի­տեի, որ մի ան­գամ ստիպ­ված կլի­նեմ սպա­նել նրան: Գն­դա­պե­տը շատ էր ծե­րա­ցել, բայց դեռ շա­րու­նա­կում էր ստեղ­ծել իր ոս­կե ձկ­նիկ­նե­րին: Եվ մի ե­րե­կո մտա­ծե­ցի. «Դե, հի­մա նրա վերջն ե­կել է: Ես ստիպ­ված կլի­նեմ նրան սպա­նել...»: Գլու­խը մինչև վերջ գրե­լով' բարձ­րա­ցա երկ­րորդ հարկ' Մեր­սե­դե­սի մոտ: Երբ բարձ­րա­նում էի աս­տի­ճան­նե­րով' դո­ղում էի: Իմ դեմ­քից կինս ամեն ինչ հաս­կացավ: «Գն­դա­պե­տը մա­հա­ցավ»,– ա­սաց նա: Ես փռ­վե­ցի ան­կող­նու վրա և եր­կու ժամ լաց էի լի­նում:

– Հե­տաքր­քիր է, որ «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյու­նը» եր­բեք չես հի­շա­տա­կում քո լա­վա­գույն ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րի շար­քում: Այ­նինչ շատ քն­նա­դատ­ներ քո ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան գա­գաթ­նա­կետ են հա­մա­րում հենց այդ վե­պը: Դու իս­կա­պե՞ս այդ­քան չես սի­րում «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյու­նը»:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ա­յո: Նույ­նիսկ բանն այն­տեղ հա­սավ, որ պատ­րաստ էի ֆի­զի­կա­պես ոչն­չաց­նել այդ վե­պը: Դրա ի հայտ գա­լուց հե­տո ա­մեն ինչ ինձ հա­մար բո­լո­րո­վին այլ տեսք ստա­ցավ:

– Ին­չո՞ւ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ո­րով­հետև փառ­քը գրե­թե միշտ ա­ղա­վա­ղում է ի­րա­կա­նու­թյան զգա­ցու­մը: Եվ, ա­վե­լաց­րած դրան, փառ­քը մշ­տա­կան սպառ­նա­լիք է անձ­նա­կան կյան­քի հա­մար:

– Գու­ցե հա­ջո­ղու­թյու­նը, որ քեզ բե­րել է այդ վե­պը, խան­գա­րում է մնա­ցած ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­ներդ գնա­հա­տե­լո՞ւն:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Այդ­պես չէ: Ինչ­պես քեզ ար­դեն ա­սել եմ, «Պատ­րիար­քի ա­շու­նը» գրա­կան տե­սանկյու­նից ա­ռա­վել նշա­նա­կա­լից ստեղ­ծա­գործու­թյուն է: Բայց «Պատ­րիար­քի ա­շու­նում» պատմվում է մե­նու­թյան մա­սին, որն իր հետ բե­րում է իշ­խա­նու­թյու­նը, և ոչ թե ա­ռօ­րյա կյան­քի մե­նու­թյան մա­սին, իսկ «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյու­նը» վե­րա­բե­րում է մի մար­դու կյան­քին: Բա­ցի այդ, այս վե­պÕ ¨ գրված է ե­ղել պար­զա­պես ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րը հետևո­ղա­կա­նո­րեն շա­րադ­րե­լու ձևով և, ես կա­սեի, որոշ չա­փով մա­կե­րե­սա­յին ո­ճով:

...Ընդ­հան­րա­պես յու­րա­քանչյուր գրող միայն մի գիրք է գրում' չնա­յած այն լույս է տես­նում բազ­մա­թիվ հա­տոր­նե­րով և տար­բեր ան­վա­նում­նե­րով: Դա վե­րա­բե­րում է և՛ Բալ­զա­կին, և՛ Քոն­րա­դին, և՛ Մել­վի­լին, և՛ Կաֆ­կա­յին, և՛, բնա­կա­նա­բար, Ֆոլկ­նե­րին: Գր­քե­րից մե­կը հա­ճախ այն­քան է ա­ռանձ­նա­նում մյուս­նե­րի ֆո­նին, որ հե­ղի­նա­կը մեզ հայտ­նի է լի­նում որ­պես ըն­դա­մե­նը մեկ գր­քի' իր հիմ­նա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան, հե­ղի­նակ:

– Բայց ե­թե յու­րա­քանչյուր գրող ամ­բողջ կյան­քում միայն մեկ գիրք է գրում, ա­պա ո՞րն է քո այդ մե­կը: Գու­ցե Մա­կոն­դո­յի՞ մա­սին գիր­քը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Դու, ախր, գի­տես, որ այդ­պես չէ: Միայն իմ եր­կու վե­պե­րում («Թափ­ված տերևներ» և «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյուն»), ինչ­պես նաև «Մայր Գրան­դեի թա­ղու­մը» ժո­ղո­վա­ծուից մի քա­նի պատմ­վածք­նե­րում է գոր­ծո­ղու­թյու­նը տե­ղի ունե­նում Մա­կոն­դո­յում:

– Սա­կայն ե­թե դա Մա­կոն­դո­յի մա­սին գիր­քը չէ, ա­պա ո՞րն է այն միակ գիր­քը, ո­րը գրել ես:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Մե­նու­թյան մա­սին գիր­քը: Ե­թե հի­շում ես, «Թափ­ված տերևներ» վե­պի գլ­խա­վոր հե­րո­սը մի մարդ է, որն ապ­րում և մա­հա­նում է բա­ցար­ձա­կա­պես միայ­նակ: Այդ­պես մե­նակ է նաև գն­դա­պե­տը «Գն­դա­պե­տին ոչ ոք չի գրում» վե­պից: Նա ու­նի միայն կին և մի ա­քա­ղաղ և յու­րա­քանչյուր ուր­բաթ նա սպա­սում է թո­շա­կին, որն այդ­պես էլ եր­բեք չի գա­լու: Մե­նու­թյու­նից տա­ռա­պում է նաև «Թափ­ված տերևնե­րի» ալ­քալ­դը:

–...Աու­րե­լիա­նո Բուեն­դիա­յի և պատ­րիար­քի նման:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Միան­գա­մայն ճիշտ է: Մե­նու­թյու­նը «Պատ­րիար­քի աշ­նան» և, ի­հար­կե, «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյան» հիմ­նա­կան թե­ման է:

– Ո՞րն է Բուեն­դիա­նե­րի ըն­տա­նի­քի մե­նու­թյան պատ­ճա­ռը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Կար­ծում եմ' սի­րո պա­կա­սը: Իմ գր­քում աս­վում է, որ խո­զի պո­չի­կով Աու­րե­լիա­նոն միակ Բուեն­դիան էր, ո­րին հա­րյուր տար­վա ըն­թաց­քում հղա­ցել էին սի­րո մթ­նո­լոր­տում: Բուեն­դիա­ներն ան­կա­րող են սի­րել. դա է նրանց մե­նու­թյան, նրանց դժ­բախ­տու­թյան գաղտ­նի­քը: Մե­նու­թյան զգա­ցումն ինձ հա­մար տրա­մագ­ծո­րեն հա­կա­ռակ է հա­մե­րաշ­խու­թյան զգաց­մա­նը:

– Մի ան­գամ դու ա­սա­ցիր, որ իշ­խա­նու­թյան մե­նու­թյու­նը նման է գրո­ղի մե­նու­թյա­նը: Քեզ չի՞ թվում, որ փառ­քը և հայտ­նի լի­նե­լու հան­գա­ման­քը քո մեջ արթ­նաց­րել են քո պատ­րիար­քի հո­գե­բա­նու­թյան խոր­քա­յին ըմբռ­նու­մը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ես եր­բեք չեմ հա­վա­սա­րեց­րել իշ­խա­նու­թյան մե­նու­թյու­նը գրո­ղի մե­նու­թյա­նը: Ես, ի­րոք, ա­սել եմ, որ փառ­քի մե­նու­թյու­նը նման է իշ­խա­նու­թյան մե­նու­թյա­նը: Եվ շա­րու­նա­կում եմ հա­մա­րել, որ ա­վե­լի մեծ մե­նու­թյան մատ­նող ու­րիշ զբաղ­մունք չկա, քան գրո­ղի աշ­խա­տանքն է: Չէ՞ որ երբ նս­տում ես գրե­լու, ոչ ոք ի զո­րու չէ քեզ օգ­նել: Ավե­լին, ոչ ոք ի զո­րու չէ նույ­նիսկ հաս­կա­նալ, թե ինչ ես պատ­րաստ­վում ա­նել: Այս­տեղ դու մե­նակ ես, բա­ցար­ձակ մե­նակ՝ մա­քուր թղ­թի առջև:

Ոչ մի կաս­կած չի կա­րող լի­նել. իշ­խա­նու­թյու­նը պահ­պա­նե­լու ձգ­տու­մը և փառ­քից պաշտ­պան­վե­լու ձգ­տու­մը վեր­ջին հաշ­վով նման են ի­րար: Ինչ­պես իշ­խա­նու­թյա­նը, այն­պես էլ փառ­քին հա­տուկ են շփ­ման բա­ցար­ձա­կու­թյու­նը, մար­դու մե­կու­սա­ցու­մը ըն­թա­ցիկ և հա­րա­փո­փոխ ի­րա­կա­նու­թյու­նից: Այդ վտան­գի գի­տակ­ցու­թյու­նը, ո­րը չէի էլ ու­նե­նա, ե­թե փառ­քի ար­ժա­նա­ցած չլի­նեի, ինձ շատ բա­նով օգ­նեց պատ­րիար­ք « կեր­պա­րը կեր­տե­լիս:

– Ան­խու­սա­փե­լիո­րեն հարց է ա­ռա­ջա­նում. ին­չո՞ւ ես ա­ռանձ­նա­հա­տուկ հե­տաքրք­րու­թյուն ցու­ցա­բե­րում այդ թե­մա­յի նկատ­մամբ:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Միշտ են­թադ­րել եմ, որ իշ­խա­նու­թյու­նը մարդ­կա­յին հնա­րա­վո­րու­թյուն­նե­րի ա­ռա­վել լրիվ բա­ցա­հայտ­ման ու­ղի է բաց ա­նում և այդ պատ­ճա­ռով բա­ցա­հայ­տում է մար­դուն իր ողջ վե­հու­թյամբ և իր ողջ ոչն­չու­թյամբ: Դա թե­մա է, որն ան­խու­սա­փե­լիո­րեն պետք է գրա­վի գրո­ղի ու­շադ­րու­թյու­նը:

– Ի­րա­կա­նու­թյան այն մեկ­նա­բա­նու­թյու­նը, ո­րը հան­դի­պում է քո ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյուն­նե­րում, ա­մե­նից ա­ռաջ «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյուն» և «Պատ­րիար­քի ա­շու­նը» վե­պե­րում, մո­գա­կան ռեա­լիզմ է ան­վան­վել: Կար­ծում եմ, որ եվ­րո­պա­ցի ըն­թեր­ցող­նե­րի հա­մար դժ­վար չէ նկա­տել այն երևույթ­նե­րի մո­գա­կա­նու­թյու­նը, ո­րոնց մա­սին պատ­մում են քո գր­քե­րը, բայց նրանք հա­ճախ չեն հաս­կա­նում դրանք ծնող իրա­կա­նու­թյու­նը:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Ա­յո, այդ­պես է, քան­զի ռա­ցիո­նա­լիզ­մը նրան­ցից շա­տե­րին խան­գա­րում է տես­նել, որ ի­րա­կա­նու­թյու­նը բաղ­կա­ցած է ոչ միայն լո­լի­կի կամ ձվի գնե­րից: Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կա­յի ա­ռօ­րյա կյան­քը հա­մո­զիչ վկա­յում է, որ ի­րա­կա­նու­թյու­նը լի է ա­մե­նա­տար­բեր հրաշք­նե­րով:

«Մայր-Գրան­դեի թա­ղու­մը» ժո­ղո­վա­ծուում ես նկա­րագ­րում եմ Հռո­մի պա­պի ար­տա­սո­վոր ճա­նա­պար­հոր­դու­թյու­նը դե­պի կո­լում­բիա­կան գյուղ: Հի­շում եմ, որ պա­պին ըն­դու­նող երկ­րի նա­խա­գա­հին պատ­կե­րել եմ ճա­ղատ ու հաստ­լիկ' ձգ­տե­լով, որ նա հնա­րա­վո­րին չափ քիչ նման լի­նի այն ժա­մա­նակ­վա մեր նա­խա­գա­հին (սա նի­հար և բարձ­րա­հա­սակ էր): Այդ գր­քի լույս աշ­խարհ գա­լուց տասն­մեկ տա­րի անց Հռո­մի պապն իս­կա­պես այ­ցով ժամա­նեց Կո­լում­բիա: Նա­խա­գա­հը, որն ըն­դու­նում էր նրան, իմ պատմ­ված­քի հե­րո­սի նման ճա­ղատ ու հաստ­լիկ էր:

Գյու­ղա­ցի մարդ­կանց գի­տեմ, ո­րոնք «Հա­րյուր տար­վա մե­նու­թյու­նը» կար­դա­ցել են չա­փա­զանց ուշա­դիր և մեծ հա­ճույ­քով, սա­կայն ըն­թեր­ցե­լիս նվա­զա­գույն իսկ զար­մանք չեն ապ­րել: Իմ վե­պից նրանք ոչ մի այն­պի­սի բան չէին ի­մա­ցել, ո­րը տե­սած կամ լսած չլի­նեին ի­րենց կյան­քում:

– Այս­պի­սով, կա­րե­լի է ա­սել, որ քեզ վրա ա­մե­նա­ու­ժեղ ազ­դե­ցու­թյու­նը գոր­ծել է Կա­րի­բյան տա­րա­ծաշր­ջա­նի աշ­խար­հը' ան­հա­մե­մա­տե­լի քո կար­դա­ցա­ծով պայ­մա­նա­վոր­վա­ծի հետ: Դա մի աշ­խարհ է, որ­տեղ դու ապ­րում ես, և ո­րի ա­նու­նից խո­սում ես: Ինչ­պե՞ս է այն ար­տա­ցոլ­վել քո գր­քե­րում:

Գ. Գար­սիա Մար­կես.– Կար­ծում եմ, որ Կա­րի­բյան ծո­վի երկր­նե­րի աշ­խարհն ինձ սո­վո­րեց­րել է այլ կերպ նա­յել ի­րե­րին: Ու­զում եմ ա­սել, որ նա ինձ սո­վո­րեց­րել է հրա­շա­լիի տար­րերն ըն­դու­նել որ­պես մեր ա­ռօ­րյա կյան­քի բա­ղադ­րա­մաս: Կա­րի­բյան ավա­զա­նի աշ­խար­հը միան­գա­մայն ար­տա­սո­վոր աշ­խարհ է, և ես կար­ծում եմ, որ մո­գա­կան գրա­կա­նու­թյան ա­ռա­ջին ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյու­նը «Քրիս­տափոր Կո­լում­բո­սի օ­րա­գիրն» է' ֆան­տաս­տիկ բույ­սե­րի և հե­քիա­թա­յին երկր­նե­րի նկա­րագ­րու­թյու­նը: