Դավաճանությունը հոգևոր համատեքստում. Իսահակ Վարդապետ Պողոսյան

Դավաճանությունը հոգևոր համատեքստում: Այս մասին գրել է Իսահակ Վարդապետ Պողոսյանը:

«Հոգևոր դիտանկյունից կամ Աստվածաշնչյան համատեքստում՝ դավաճանությունը նախ և առաջ ընկալվում է որպես հավատարմության խախտում Աստծու հանդեպ։ «Այս ժողովուրդը շրթունքներով մոտենում է ինձ, բայց նրանց սիրտը հեռու է ինձնից» (Եսայ. 29:13)։ Հետևապես դավաճանությունը միայն բարոյական սխալ կամ սոցիալական հանցանք չէ։ Այն ընկալվում է որպես հոգևոր իրականության խախտում և խաթարում՝ մարդու (ազատ կամքի աղավաղում) և Աստծու միջև գոյաբանական կապի խզում (Հմմտ. Գաղատ. 5:13)։ Քանի որ մարդն ստեղծված է հարաբերության համար․ «Լավ չէ, որ մարդը միայնակ լինի» (Ծննդ. 2:18)։ Եվ ուրեմն՝ աղճատվում է մարդու իսկական ինքնությունը՝ որպես Աստծու պատկեր և նմանություն։ Այս երկփեղկվածությունը դավաճանության մշտական ներքին լարվածություն է ստեղծում։ Սակայն հենց այստեղ է ծնվում ինքնաճանաչումը՝ որպես փրկության սկիզբ, ինչպես մեկնաբանում է Ս. Գրիգոր Նարեկացին։

Իսկ երբ ազատությունը կտրվում է սիրուց՝ վերածվում ինքնակենտրոնության, ինչի ականատեսն ենք դիցուք՝ նախածնողների պարագայում։ Այդ պահին մարդն ընտրում է ոչ թե Աստծուն, այլ՝ իրեն որպես վերջնական չափանիշ։

Մարդուն տրված է ազատ կամք, և դավաճանություն է հաճախ դիտարկվում  իսկ և իսկ այդ ազատության չարաշահումը։ Այս իմաստով չափազանց խորհրդանշական և նույնքան էլ բնութագրական է Հուդա Իսկարիովտացու կերպարը, որը դավաճանում է ոչ միայն ուսուցչին կամ անձին, այլև՝ ճշմարտությանը։ Թեև այս դեպքում  ավելի շեշտադրվում է ապաշխարության բացակայության պարագան։ Ս. Հովհան Ոսկեբերանը շեշտում է, որ Հուդային ոչ թե դավաճանությունը կործանեց, այլ՝ հուսահատությունը։

Աստվածաշունչը հստակ մատնանշում է, որ անգամ դավաճանությունից հետո հնարավոր է փրկություն՝ ապաշխարության միջոցով (Պետրոսի ուրացումն ու վերադարձը)։ «Կոտրված և խոնարհ սիրտը Աստված չի արհամարհի» (Սաղմ. 51:17)։

Քրիստոնեական աստվածաբանության մեջ մեղքը սկսվում է ոչ թե արարքից, այլ սրտի շարժումից՝ «Ուր որ ձեր գանձերն են, այնտեղ կլինեն և ձեր սրտերը» (Մատթ. 6:21)։ Այդ պատճառով էլ Հին Կտակարանում դավաճանությունը հաճախ նույնացվում է  պոռնկության հետ։ Իսկ հարաբերությունն Աստծու հետ կառուցվում է ուխտի վրա «Ես ձեր Աստվածը կլինեմ, դուք՝ իմ ժողովուրդը» (Ելք 6:7)։

Աստվածաբանական առումով «խաչը» մարդկային ըմբռնումների կենտրոնական առանցքն է՝ «Նա մեր հանցանքների համար խոցվեց» (Եսայ. 53:5)։ Ինչը ցույց է տալիս, որ դավաճանության վերջնական հաղթահարումը հնարավոր է միայն աստվածային սիրո միջոցով, որը չի արձագանքում դավաճանությանը՝ դավաճանությամբ։

Ուրեմն՝ դավաճանությունը մարդու ամենախորքային ողբերգություններից է, քանի որ ուղղված է ոչ միայն այլոց, այլև՝ սեփական նպատակի դեմ։

Արևելյան հայրաբանական աստվածաբանությունը, խորացնելով այս ընկալումը, դավաճանությունը մեկնաբանում է ոչ միայն որպես մեղք, այլ՝ որպես հոգևոր հիվանդություն, որը խաթարում է մարդու մասնակցությունը աստվածային կյանքին։ Արևելյան հայրերը (Ս. Աթանաս Ալեքսանդրիացի, Ս. Բարսեղ Մեծ, Ս. Գրիգոր Նյուսացի), ընդհանուր առմամբ, մեղքը դիտում են որպես բնության խախտում և այն ընկալում են որպես սխալ ուղղվածություն (πρόθεσις). «Մեղքը օրենքի խախտում չէ միայն, այլ կյանքի կորուստ», «Մարդը, հեռանալով Լույսից, մնում է խավարում ոչ թե պատժի, այլ՝ ընտրության հետևանքով»։ Նույն կարծիքի են նաև Արևմտյան հայրաբանները, (սակայն մեկ տարբերությամբ՝ մարդու փրկությունը լիովին կախված է Աստծու շնորհից, ոչ մարդու ներքին կարողությունից) դավաճանությանը տալով իրավական և կարգապահական բնույթ և դրա արմատը տեսնելով՝ կամքի սխալ ուղղման մեջ (voluntas perversa)։ Ազատ կամքը անկումից հետո խորապես թուլացած է։ Մարդը հակված է դավաճանության՝ որպես բնածին վիճակ (original sin)։ Հետևապես դավաճանությունը համամարդկային վիճակ է, ոչ թե միայն անհատական ընտրություն. սիրո սխալ դասավորություն, երբ արարածը, դավաճանելով սիրո ճշմարիտ կարգին (ordo amoris)՝ արարվածին ավելի է գերադասում, քան Արարչին (Ս. Օգոստինոս)։
Արևելյան հայրաբանական աստվածաբանության մեջ ապաշխարությունը չի ընկալվում որպես իրավական պատիժ, այլ՝ բժշկություն և սրտի փոխակերպում. «Ապաշխարությունը երկրորդ մկրտություն է արցունքներով» (Ս. Հովհան Ոսկեբերան)։ Ս. Գրիգոր Նարեկացու աստվածաբանությունը առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Արևելյան քրիստոնեական մտքի մեջ՝ միավորելով դոգմատիկան, միստիկան և խորը անձնական խոստովանությունը։ Նրա համար մեղքը, այդ թվում՝ դավաճանությունը, չի սահմանափակվում իրավական կամ բարոյական կատեգորիաներով, այլ՝ ընկալվում է որպես սիրո հարաբերության խզում, որը ծնում է ներքին ողբերգություն։ Հետևաբար դավաճանությունը ոչ թե աղոթքից հեռացնող, այլ աղոթք առաջ բերող վիճակ է, որտեղ բացահայտվում է Աստծու անդավաճան համբերասիրությունը։