ԱՄՆ-Իրան հակամարտությունն՝ անավարտ պատերազմի և նոր էսկալացիայի վտանգի միջև․ Շահնազարյանի մեկնաբանությունը

Մերձավոր Արևելքում իրավիճակը շարունակվում է լարվածության մեջ պահվել, սակայն ըստ Իրանի հարցերով փորձագետ Արամ Շահնազարյանի՝ տարածաշրջանը հայտնվել է անորոշության մի փուլում, որտեղ ռազմական գործողությունները դադարեցված են, սակայն հակամարտության հիմքում ընկած խնդիրները լուծումներ չեն ստանում։

Այլ կերպ ասած՝ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև հակամարտությունն անավարտ պատերազմի տրամաբանության մեջ է։

«Ընդամենը կրակը դադարեցված է, սա հրադադարի ռեժիմ չէ»,- նշում է Շահնազարյանը՝ ընդգծելով, որ հենց այս անորոշությունն է, որ իրավիճակը դարձնում է առավել վտանգավոր։ Բանակցային գործընթացը, նրա գնահատմամբ, փաստացի դադարեցված է։

Չնայած միջնորդների փորձերին՝ կողմերին կրկին բանակցությունների սեղանի շուրջ վերադարձնելու մասով, Իրանը շարունակում է պահպանել իր դիրքորոշումը և չի պատրաստվում այն վերանայել ԱՄՆ-ի սպառնալիքների պայմաններում։ Այս իրավիճակն, ըստ փորձագետի, ստեղծում է չափազանց փխրուն հավասարակշռություն, որը ցանկացած պահի կարող է խախտվել և վերածվել նոր՝ ավելի լայնամասշտաբ պատերազմի։ Ընդ որում, խոսքը միայն Մերձավոր Արևելքի առանձին հատվածներում ռազմական գործողությունների վերսկսման մասին չէ։

Նոր էսկալացիայի դեպքում հակամարտությունը տեսականորեն կարող է ընդգրկել ավելի մեծ տարածքներ։ Միևնույն ժամանակ, ըստ փորձագետի, Միացյալ Նահանգների ներկայիս քաղաքականությունը որոշակիորեն տարբերվում է պատերազմի սկզբնական փուլում հնչեցված հայտարարություններից։

Պատերազմի սկզբում Վաշինգտոնում և Իսրայելում շրջանառվում էր այն պատկերացումը, որ ռազմական գործողությունները մի քանի օր կտևեն, Իրանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը կկորցնի իր կառավարման կարողությունը, երկրում իշխանափոխություն տեղի կունենա, իսկ Իրանը ստիպված կլինի հրաժարվել իր միջուկային և հրթիռային ծրագրերից։

Սակայն այս ամենից համատեքստում փաստենք, որ այդ հաշվարկներից որևէ մեկը լիարժեքորեն չի իրականացել․ իրանական իշխանությունը ոչ միայն չի փլուզվել, այլև, փորձագետի գնահատմամբ, պատերազմի արդյունքում իրանցիներն ավելի են համախմբվել։ Իշխանափոխության մասին նախկին խոսակցություններն այսօր այլևս չեն գտնվում օրակարգի կենտրոնում։ Փոխարենը առաջնային է դարձել Հորմուզի նեղուցի բացման հարցը, ընդ որում՝ այդ հարցում ևս Իրանը փորձում է խաղի իր կանոնները թելադրել։

Այս հանգամանքը, ըստ Շահնազարյանի, ցույց է տալիս, որ ԱՄՆ-ի համար պատերազմական գործողությունների շարունակությունը կարող է ավելի մեծ ռիսկեր պարունակել, քան ակնկալվում էր սկզբում։ Ինչ վերաբերվում է ԱՄՆ-ում սպասվող ընտրություններին, ապա փորձագետի դիտարկմամբ՝ Դոնալդ Թրամփի համար նոր՝ ավելի լայնամասշտաբ պատերազմի մեջ մտնելը կարող է լուրջ քաղաքական ռիսկ դառնալ։ Հատկապես այն դեպքում, երբ Գազայի պատերազմը դեռևս լուծում չի ստացել, ռուս-ուկրաինական պատերազմն էլ շարունակվում է։

Շահնազարյանի գնահատմամբ՝ Թրամփի նախնական հաշվարկներից մեկը կարող էր ռազմական արագ հաջողության միջոցով սեփական դիրքերի ամրապնդումը լինել։ Սակայն պատերազմի զարգացումները ցույց տվեցին հակառակ պատկերը։

Եթե պատերազմի սկզբում խոսվում էր Իրանի ռազմական և քաղաքական համակարգի կազմաքանդման, իշխանափոխության, միջուկային ու հրթիռային ծրագրերի ոչնչացման մասին, ապա այսօր օրակարգը զգալիորեն փոխվել է։ Այս ամենի ֆոնին Շահնազարյանը քիչ հավանական է համարում, որ Վաշինգտոնը մինչև ԱՄՆ-ում սպասվող ընտրությունները կգնա լայնամասշտաբ պատերազմի։ Ավելի հավանական է համարում անորոշության և վերահսկելի լարվածության պահպանումը։ Միաժամանակ Շահնազարյանը զգուշացնում է, որ այս հակամարտության անկանխատեսելիությունը թույլ չի տալիս վստահաբար բացառել որևէ սցենար։

«Այս հակամարտության ընթացքում այնպիսի շրջադարձեր են տեղի ունեցել, որ նման կանխատեսումներ անելն այնքան էլ ճիշտ չէ»,- նշում է նա։

Սիլվի Մուրադյան