Նախնիներիս արյան կանչով` արդարության կռվի ելա. Մխիթար Թումասյան (լուսանկարներ)

Lurer.com-ը ՀՀ պաշտպանության նախարարության հետ համատեղ հրապարակում է շարք՝ ներկայացնելու համար մեր նորագույն պատմության իրական հերոսներին: Հերոսներ, որոնք իրենց կյանքը դրեցին Հայկական պետականության հիմնադրման և պաշտպանության գործին:

Շարքում ներառվելու է նաև բոլոր այն ազատամարտիկների կյանքի և գործունեության մասին պատմող հերոսապատումը, որոնք այսօր էլ նվիրումով շարունակում են Հայաստանի և Արցախի անկախության ամրապնդմանն ու հայության հզորացմանը միտված իրենց գործունեությունը:

Ոչ ոք չի՛ մոռացվում, ոչինչ չի՛ մոռացվում...

Նախնիներիս արյան կանչով`
Արդարության կռվի ելա,
Մարտի դաշտում, ավա՜ղ, ընկա,
Հայրենիքիս խաչն այս դարձա…

Ուղիղ 21 տարի առաջ այս օրը արդարության կռվի ելած Մխիթարը պետք է ընկներ մարտի դաշտում` թշնամու դավադիր գնդակից, բայց նրա արածը երկար պետք է հիշվեր, նրա հուշակոթողը երկար պետք է հիշեցներ անցնող ու դարձողին, որ «ապրելու կեսն էլ պատվով մեռնելն է»։

Լուսանկարում` հերոսի հուշակոթողն իր հայրենի գյուղում` Բալահովիտում

Միջնակարգ դպրոցը բարձր առաջադիմությամբ ավարտած Մխիթար Թումասյանը (ծնվել և մեծացել է Կոտայքի մարզի Բալահովիտ համայնքում) 1986-ին մեկնեց խորհրդային բանակ` փորձություններով ու արհավիրքներով լի երկու տարվա ծառայություն անցկացնելով Աֆղանստանում և հենց այդ ժամանակ հասկանալով, որ փոքր ու անմեղ ազգերին պետք է պաշտպանել գերտերությունների ձեռքից, որոնք, իրենց շահերի համար վերջիններիս խաղալիք դարձրած, առաջնորդվում են «բաժանիր, որ տիրես» կարգախոսով։

Մարտական ընկերներն են վկայում` Մխիթարը քանի՜-քանիսի կյանքն է փրկել ու ինքն էլ փրկվել հրաշքով` արժանանալով մեդալների և շքանշանների։

Վերջապես խորհրդային բանակը դուրս է գալիս Աֆղանստանից, և Մխիթարը տուն է վերադառնում։ Բայց նա հայրենի տանն էլ հանգիստ չի նստում` վտանգված էր Արցախը։ Որոշում է մեկնել և մասնակցել գոյամարտին։ Ծնողները նայում են նրան, հասկացնում, որ պատերազմից նոր է վերադարձել, հայրենի տունը շենացնել է պետք, բայց նա վճռականորեն էր տրամադրված.

-Պատերազմ է, Հայաստանը կռվող տղաների կարիք ունի։ Չեմ կարող, իրավունք չունեմ նստելու տանը, երբ հայրենիքն է վտանգված։ Իմ տեղը առաջին գծում է։ Գնում եմ։ Սպասե’ք, կվերադառնամ։

Եվ ահա, 1988-ին Մխիթարն անդամագրվում է երկրապահ կամավորական ջոկատին և Արցախյան ազատամարտի հենց առաջին օրվանից դառնում նրա գործուն մասնակիցը։ Ջոկատը թշնամական ոտնձգություններից մերթ պաշտպանում էր Վայքի, Գորիսի, Սիսիանի, Արծվաշենիկ ու Տավուշի սահմանատարածքը, մերթ լինում Արցախում (Մարտակերտ, Լաչին, Շուշի...) և հակահարվածում թշնամուն։

1989-ից ի վեր Մխիթարը նաև Գորիսի երկրապահ ջոկատի անդամն էր։ Գորիսում գրեթե բոլորը ճանաչում էին նրան` որպես խիզախ մարտիկ և որպես բանաստեղծ։ Գրում էր կյանքի ու մահվան, մարդասիրության ու պայքարի մասին։

Թե մարտում ընկնեմ, տխուր մի մնա,
Անսեր մի մնա, սիրիր դու մեկին,
Թող ջահել սիրդ սիրով արբենա,
Ափսոս է` վարդը թոշնի գարունքին։
Ես հող կդառնամ դաշտում սիգավետ,
Ծաղիկ կդառնամ, անուշ կբուրեմ,
Ինձ այցի կգաս նոր սիրածիդ հետ,
Քաղիր ինձ, որ ես քո ձեռքում բուրեմ։

Մխիթարը ջոկատի սիրտն ու հոգին էր։ Նրա սխրանքների մասին անընդհատ էր գրվում։ Թերթերից մեկում կարդում ենք. «…Մխոյի երգն ուրիշ էր, սեր էր, կարոտ էր, մարտակոչ էր։ Մխոն չէր երգում, նրա բերանով այս հողն ու ջուրն էին խոսում, կարգադրում հայ զավակներին` զենք վերցնել, կանգնել թշնամու դեմ, այնպես կանգնել, որ կարողանան լուծել ազգային, հողային խնդիրները»։ Նրա սխրանքներն անտարբեր չթողեցին նաև քարաշենցի Համեստին, ով սիրահարվում է Մխիթարին։ Համեստի ծնողները լսել էին այդ մասին, ցանկացել նրանց նշանել, սակայն երիտասարդ Մխիթարը պատասխանել է. «Ի՞նչ իմանաս, պատերազմ է...Չեմ ուզում, որ աղջկա աչքը լացով մնա»։

Լուսանկարում` Մխիթարը` Գորիսի սարերում

Մխիթարն ընկերների հետ հաճախ էր անցնում թշնամու թիկունքը։ Մի անգամ նրան հաջողվում է ընկերներից մի քանիսի օգնությամբ պատանդ վերցնել Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարի աներոջն ու վերջինիս փոխանակել հայ գերիների հետ։

Այս ամենն անելիս անհնար էր խուսափել վնասվածքներից. մի անգամ քիչ էր մնում թյուրիմացաբար զոհվեր յուրայինների գնդակից, մի անգամ էլ վիրավորվում է թշնամու գնդակից, սակայն ապաքինվում է Գորիսում և չի թողնում, որ հայտնեն մորը` խնայելով նրան։
Անգամ տանը եղած ժամանակ հանգիստ չուներ` շարունակ զոհված ընկերներից ու Արցախից էր խոսում` սպասելով, թե երբ պետք է նորից այնտեղ վերադառնա։

-Երբ տանը մենակ էր մնում, գլուխն առնում էր ափերի մեջ և մի կետի նայում,-պատմում է մայրը։

-Մխո ջան, գլո՞ւխդ է ցավում,-հարցրել է մայրը։

-Երանի գլուխս ցավեր։ Հոգիս է ցավում, հոգիս, մարի։ Գիտե՞ս` ինչ երկիր ենք կորցրել։ Աչքիս առաջ Մասիսն է։ Ինչպես Սևակն է ասում, դե եկ Վարդապետ ու մի խենթանա։

1992-ին հրաման է տրվում ազատագրել երկրորդ Շուշին համարվող Կիչան լեռը. թշնամին քշվում է Կիչանից։ Սակայն նույն տարվա հոկտեմբերի 1-ին ականի պայթյունից «Կոբրա մեկ» բարձունքում…զոհվում է Մխիթարը։

Հերոսի աճյունն ամփոփվելու էր ուխտավայր դարձած Եռաբլուրում, բայց ծնողների ցանկությամբ ամփոփվում է նրա հարազատ համայնքում` Բալահովիտում, որ հնարավորություն ունենան շուտ-շուտ այցելելու իրենց զավակի շիրմին։

2012-ին ՊՆ հովանու ներքո կանգնեցվեց հերոսի կիսանդրին` նրա անվան հուշակոթողի հարևանությամբ

Հետագայում էլ նրա մայրը պետք է գրեր.

Հերոս էր որդիս, քաջաբար գնաց,
Ժողովրդի մեջ անունը մնաց,
Իմ որդին զոհվեց, բայց չմահացավ,
Եվ գերեզմանը սրբավայր դարձավ….

Այո, այսօր էլ Մխիթարի հուշակոթողն ու գերեզմանը սրբավայր են ներկա սերունդի համար, նրա կիսանդրին կարծես ամեն անցնող-դարձողին մի պահ կանգնեցնում է ու հասկացնում, որ իր նման հերոսների արյունով նվաճած հայրենիքը պահել է պետք, օտարը մեր մասին չի մտածի, մեր քար-հող Հայաստանը մենք ենք շենացնելու

Վասն հայրենյաց մեռար, դու շատ ապրեցար…

Նյութի քաղվածքը` Վարդ Ղազարյանի «Հավերժ երիտասարդ մեր Մխիթարը» գրքից