Սիոնի և Արարատի միջև. ինչո՞ւ է Իսրայելում անհնար «լիկվիդատոր առաջնորդը». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Ժամանակակից քաղաքական պատկերացումներում Իսրայելը հաճախ ներկայանում է որպես կենսունակության յուրօրինակ էտալոն, «պետություն-ամրոց», որը կարողացել է պատմական հարվածները վերածել անսասան պաշտպանական դոկտրինի: Հայաստանը, գտնվելով էկզիստենցիալ ճգնաժամի իրավիճակում, անխուսափելիորեն իր վրա է արտապատկերում այդ կերպարը: Սակայն հայկական ողբերգության և իսրայելական ֆենոմենի խորությունը իրապես հասկանալու համար արժե իրականացնել մի համարձակ ինտելեկտուալ փորձ:

Մի պահ պատկերացնենք իսրայելական քաղաքական դաշտը, որտեղ հայտնվում է «ա լյա Փաշինյան» մի առաջնորդ՝ այնպիսի օրակարգով, որը հայելային կերպով արտացոլում է ժամանակակից հայկական որոշ իրողություններ: Այս հիպոթետիկ քաղաքական գործիչը հռչակում է, որ Հոլոքոստը անցյալի ծանր բեռ է, որը խանգարում է կառուցել լուսավոր ապագա, և ժամանակն է դադարել դրա մասին հիշատակումները միջազգային հարթակներում՝ հարևաններին չգրգռելու համար: Նա կոչ է անում խզել ռազմավարական հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ՝ դա հիմնավորելով «իսկական ինքնիշխանության» որոնումներով, և առաջարկում է անվերապահորեն ընդունել շրջապատող արաբական աշխարհի բոլոր տարածքային և քաղաքական պահանջները: Ի լրումն այս ամենի՝ նա հրեաներին խորհուրդ է տալիս հրաժարվել իրենց կրոնական և ազգային ինքնությունից՝ դառնալով «աշխարհի ժամանակակից մարդիկ»՝ առանց արմատների:

Իսրայելական հասարակության արձագանքը նման «մանիֆեստին» կլիներ ոչ թե պարզապես բացասական, այլ տեկտոնական: Իսրայելի համար Աղետի (Շոա) հիշողությունը ոչ թե պարզապես դասագրքի էջ է, այլ անվտանգության հիմքը: «Այլևս երբեք» բանաձևն այնտեղ նյութականացված է միջուկային զսպման և բարձրտեխնոլոգիական բանակի տեսքով: Ժողովուրդը, որի գենետիկ կոդը ներծծված է անպաշտպանության հիշողությամբ, նման առաջնորդին կպատասխաներ ակնթարթային քաղաքական անհայտացմամբ: Իսրայելում գոյություն ունի կոնսենսուս. հենց որ դու դադարում ես աշխարհին հիշեցնել ապրելու քո իրավունքի մասին և ուժով պաշտպանել այն, դու անհետանում ես: Առանցքային գործընկերոջ հետ դաշինքից հրաժարվելը՝ հօգուտ անորոշ «չեզոքության», ընդ որում՝ թշնամական շրջապատում, կընկալվեր որպես կոլեկտիվ ինքնասպանություն:

Իսկ հավատքից և ինքնությունից հրաժարվելու գաղափարը՝ հանուն վերացական «ժամանակակից լինելու», աբսուրդային է թվում հենց իսրայելական համատեքստում, որտեղ աշխարհիկ Թել Ավիվը և կրոնական Երուսաղեմը, իրենց բոլոր վեճերով հանդերձ, միավորված են «տունդարձի» ընդհանուր միֆով:

Ինչո՞ւ են Հայաստանում նման դիսկուրսներն առհասարակ հնարավոր դառնում: Խնդիրը թաքնված է «պետական գիտակցության» և «գոյատևման գիտակցության» տարբերության մեջ: Իսրայելցիները 75 տարվա ընթացքում սովորել են, որ խաղաղությունը ոչ թե պատերազմի բացակայությունն է, այլ ռազմական համազորության արդյունք: Իսկ հայ հասարակության մեջ վերջին տարիներին մշակվում է մի վտանգավոր պատրանք, թե անվտանգությունը կարող է պատվիրակվել կամ գնվել աստիճանական զիջումների գնով: Հայ «բարեփոխիչ-առաջնորդը», որը կոչ է անում մոռանալ անցյալը հանուն կասկածելի անդորրի, իրականում հասարակությանը առաջարկում է գործարք սատանայի հետ, որտեղ խաղասեղանին դրված է ոչ թե «ժամանակակից լինելը», այլ սուբյեկտայնությունը: Երբ իսրայելցի ժողովուրդը լսում է սպառնալիք, նա մոբիլիզացվում է. երբ նման սպառնալիքներ է լսում խարխլված ինստիտուտներով հասարակությունը, այն ընկնում է ապատիայի մեջ կամ փրկություն է փնտրում ինքնուրացության մեջ:

Իսրայելի հետ զուգահեռը բացահայտում է գլխավոր ճշմարտությունը. ոչ մի արդիականացում հնարավոր չէ արժեքների, գաղափարների կապիտուլ յացիայի միջոցով: Հրեաները դարձան ժամանակակից ոչ թե այն պատճառով, որ մոռացան Թորան կամ Հոլոքոստը, այլ որովհետև կարողացան իրենց հնագույն իմաստները ինտեգրել առաջադեմ տեխնոլոգիաների և պետականաշինության մեջ:

Հայաստանի փորձը՝ «դառնալ ժամանակակից»՝ սեփական կոդից կտրելով Ցեղասպանության հիշողությունը կամ կապը Սփյուռքի հետ, կհանգեցնի ոչ թե «Կովկասյան Իսրայելի» ստեղծմանը, այլ երկրի վերածմանը մի ամորֆ տարածքի՝ զրկված ներքին առանցքից: Իսրայելցի ժողովուրդը նման առաջնորդի պահանջներին կպատասխաներ միանշանակ. պետությունը գոյություն ունի միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ հիշում է, թե ինչու է այն առաջացել: Եթե հավասարումից հանենք հիշողությունը, հավատքը և դաշնակիցներին, կմնա միայն աշխարհագրությունը, որը շատ արագ կվերաձևեն հարևանները: Հայաստանին այսօր կենսականորեն անհրաժեշտ է ոչ թե հրաժարում սեփական ինքնությունից, այլ իսրայելական՝ սեփական եզակիությունը գլխավոր զրահի վերածելու ունակությունը: Առանց դրա խաղաղության մասին ցանկացած խոսակցություն կդառնա սոսկ նախաբան՝ սեփական տունը վերջնականապես կորցնելու համար: