Սարիբեկ և Սոնա Թորոսյանները՝ Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածները

Կարսի մարզը հնում Այրարատ աշխարհի Վանանդ գավառի կազմում էր։ Կարս քաղաքը 928 թ․ դարձել է Հայաստանի մայրաքաղաքը։ Հետագա դարերում մշտապես եղել է սելջուկ-թուրքերի, մոնղոլների նվաճումների, 16-18-րդ դարերում՝ պարսկա-թուրքական պատերազմների, 1828-1829 և 1853-1856 թթ․՝ ռուս-թուրքական պատերազմների ներքո։ Ի վերջո, 1877-1878 թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Կարսի մարզն անցել է Ռուսական կայսրությանը։ Հետագայում՝ 1914-1915 թթ․ և 1918-1920-ական թթ․, Կարսի մարզը ենթարկվել է թուրքական հարձակումների՝ կոտորածի ենթարկելով հայ բնակչությանը։ Վերոնշյալ տարիներինԿարսի հայ բնակչությունը բռնագաղթել է Արևելյան Հայաստան, մեծ մասը բնակություն է հաստատել Շիրակի մարզում, քանի որ Ախուրյան գետից այն կողմ այն ամենամոտն էր Կարսի մարզին։ Հայերի վերջին բեկորները Կարսից հեռացել են 1918-1920-ական թթ․ ջարդերի ժամանակ։

Կարսի մարզի՝ այդ տարիների ականատես վերապրողներից է Սարիբեկ Թորոսյանը։ Սարիբեկ Թորոսյանը ծնվել է 1903/1905 թ․ Կարսի մարզի Ճալա[1] գյուղում։ Ընտանիքը բազմանդամ էր, Սարիբեկն ունեցել է յոթ եղբայր (Հակոբ, Վիրաբ, Սահակ, …) և քույրեր (Սոնա, Խանում, Գյուլիզար)։ Մոր անունը եղել է Վառինկա, հոր անունը՝ Պողոս։

Սարիբեկը պատմել է, որ Ճալա գյուղում իրենք ունևոր էին, ունեցել են մեծ տուն, սպասուհիներ, անասուններ, արոտավայրեր, և անգամ այնտեղ գտնվող սարերից մեկը կոչել են իրենց պատվին՝ Քոլոզենց սար [կարծում ենք անվանումը կապված է գերդաստանի հետ]։

Մեծ սենյակ են ունցել՝ օդա, որտեղ ամեն երեկո երեխաներ են եկել և խաղեր խաղացել։ Սարիբեկը, ասում են, լավ «ճան»[2]է խաղացել և անգամ թուրք երեխաներին է այն հետաքրքրել։

Երբ սկսվել է ցեղասպանությունը, թուրքերը մտել են տուն և սպանել Սարիբեկի ծնողներին։ Ընտանիքը կարողացել է իր ունեցվածքը, ոսկիները թաքցնել տան մոտակայքում։ Դուստրերից մեկը՝ Սոնան, ոսկիների մի մասը մեջքին է կապել և ամեն անգամ մեկին մեկ հատ ոսկի տալով՝ կարողացել է հաց վերցնել և գոյատևել։ Սոնան 17/ 18 տարեկան է եղել այդ ժամանակ, նշանված է եղել, սակայն ցեղասպանության ժամանակ նշանածին և նրա ընկերներին սպանել են, իսկ Սոնային և մեկ տղայի թուրքերը բաց են թողնում և ասում. «Գնացե՛ք պատմեք, որ ոչ մեկն էլ չդառնա ետ՝ այստեղ»։ Այսպես, Սոնան փրկվում է և միայնակ անցնում Արևելյան Հայաստան։

Սարիբեկի մեծ եղբայրը՝ Հակոբը, ամուսնացած է եղել (կնոջ անունը՝ Սիա), ունեցել է երկու տղա և մեկ աղջիկ։ Ցեղասպանության ժամանակ մի տղան և դուստրը սպանվում են, իսկ Հակոբը ճանապարհին մահանում է։ Նրա կինն ու ողջ մնացած որդին անցնում են Արևելյան Հայաստան, հանգրվանում Արագածոտնի մարզի Ուշի գյուղում։ Այնտեղ Սիան ամուսնանում է երկրորդ անգամ։

Սարիբեկը ոչխարների հետ, ոչխարի մորթին մեջքին գցած, չորեքթաթ, մյուս եղբոր՝ Սահակի հետ կարողանում է հատել Հայաստանի սահմանը՝ հասնելով Շիրակի մարզ՝ Արևիկ գյուղ, որտեղ նրան օգնում և իր տանն է բնակեցնում արևիկցի մի բնակիչ։ Սարիբեկն իրեն օգնած ընտանիքի հետ հավասար աշխատում էր, կատարում գյուղի տարբեր աշխատանքներ, մշակություն անում։ Շուտով Սարիբեկը սիրահարվում է տանտիրոջ դստերը՝ Արաքսի Մքոյանին, և նրանք ամուսնանում են։ Իսկ Սահակը, փրկվելով ցեղասպանությունից, հետագայում ստալինյան բռնությունների զոհ է դառնում։

Ինչպես նշվեց, Սոնան և Սարիբեկը կորցրել էին միմյանց, սակայն երկուսն էլ գտնվում էին Խորհրդային Հայաստանում։ Մի օր Գյումրու շուկաներից մեկում Սարիբեկի հարազատներից մեկը պատահական լսում է մի խոսակցություն, որտեղ նշվում էր Սոնայի պատմությունը, փախուստը և փրկվելը ցեղասպանությունից։ Հարազատը, հասկանալով, որ հենց իր բարեկամուհի Սոնայի մասին է խոսքը, տվյալներ է վերցնում այդ մարդկանցից, ապա՝ տեղեկացնում Սարիբեկին։ Վերջինս իր դստեր հետ գնում է Սոնային փնտրելու՝ հասնելով Գեղարքունիքի մարզ, Մարտունու շրջան։ Հասնելով Սոնայի տան մոտ, տեսնում է, որ մի կին գործ է անում, լուսամուտներն է լվանում, և այսպես մոտ մեկ ժամ Սարիբեկը պտտվում է տան շրջակայքում և դիտում Սոնային, քանի որ իր համար դժվար էր ճանաչել վերջինիս. չէ՞ որ այդքան տարիներ էին անցել։ Վերջապես, Սոնան նկատում է Սարիբեկին, պատուհանը բացում և ձայն տալիս Սարիբեկին, թե՝ «ո՞վ եք, ի՞նչ եք ուզում»։ Երբ Սարիբեկը հանում է գլխարկը, Սոնան անմիջապես ճանաչում է եղբորը և ուշագնաց լինում՝ անակնկալի գալով։ Հարևանների օգնությամբ ուշքի գալուց հետո Սոնան և Սարիբեկը ճանաչում են իրար և կապն այսուհետ պահում են։

Սոնան պատմել է, որ սկզբում մի ծեր, հիվանդ մարդու է խնամել, որոշ ժամանակ հետո ամուսնացել է Մելիք անունով մեկի հետ, ով դաժան է եղել, մշտապես ծեծել է իրեն և մեղադրել չբեր լինելու մեջ, սակայն մահվան ժամանակ Սոնային խոստովանել է, որ իր պատճառով է, որ երեխա չեն կարողացել ունենալ։ Ամուսնու մահից հետո Սոնան տեղափոխվում է Երևան և ամուսնանում երկրորդ անգամ՝ վանեցու հետ, ով ունենում է մեկ որդի և մեկ դուստր։

Սարիբեկն իր դուստրերին պատմել է, որ ունեցել է Խանում անունով քույր, ով շատ փոքր էր. չդիմանալով դժվարություններին՝ մահացել է ճանապարհին։ Եղբայրը նրան թաղել է Ախուրյան գետի մոտ, շտապելուց աղջնակի հագուստի մի հատվածը նույնիսկ դուրս է մնացել հողից։ Միշտ թախծոտ աչքերով է հիշել Սարիբեկն այդ տեսարանը և մշտապես ասել, որ, եթե իրեն հնարավորություն տրվի կրկին անցնելու Ախուրյան գետը, ինքն անպայման կգտնի քրոջ գերեզմանը։ Սակայն դուստրերից երկուսը նշում են, որ Խանումը փրկվել է և կարողացել հասնել ԱՄՆ՝ Ամերկյան Նպաստամատույց կոմիտեի օգնությամբ (կոմիտեի աջակցությամբ գործում էին բազմաթիվ հայկական որբանոցներ, որտեղ ապաստան էին գտել ցեղասպանությունից փրկված հայ որբերը)։ Ամենայն հավանականությամբ դուստրերը շփոթում են Խանումի և Գյուլիզարի անունները։

Գյումրիում գնացքով անցնելիս, որտեղից երևում էր Կարսը, Սարիբեկն իր թոռանը միշտ ասել է, որ երեք բարդիներից այն կողմ իր տունն է և կարոտի աչքերով նայել դեպի իր ծննդավայրը։ Սարիբեկը միշտ սպասել է Հայաստան-Թուրքիա սահմանի բացմանը, որ գնա ու տեսնի իր հայրենի տունը։

Սարիբեկ Թորոսյանն ու Արաքսյա Մքոյանն ունեցել են 8 զավակ՝ Գառնիկ, Էմմա, Լաուրա, Կիմա, , Նորիկ, Ջուլիետա, Հովսեփ և Զոյա (Խանում), ճիշտ այնպես, ինչպես իր քույր-եղբայրներն են եղել Կարսում։ Ներկայումս Գառնիկը, Էմման Նորիկը և Լաուրան մահացել են, իսկ մյուսները՝ բնակվում ԱՄՆ-ում։ Այժմ միայն Կիման է բնակվում Սարիբեկի՝ Հայոց ցեղասպանությունից հետո ապրած գյուղում՝ Արևիկում (Շիրակի մարզ)։

Սարիբեկն ու Արաքսին 1970-ական թթ․ Արևիկից տեղափոխվում են Երևան և բնակվում այստեղ մինչև իրենց կյանքի ավարտը։ Նշենք, որ Սարիբեկը 1942 թ․ մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին և ոտքից վիրավորվել է, որից հետո՝ 1945 թ․-ից սկսած, աշխատել է Գյումրու երկաթգծի կայարանում։ Մինչ այդ կատարել է տարբեր աշխատանքներ, առևտուր արել նաև Նախիջևանում, որտեղ կրկին «առիթ» է ունեցել հանդիպելու թուրքերի։

Սարիբեկ Թորոսյանը մահացել է 1982 թ․, իսկ Արաքսյա Մքոյանը՝ 1989 թթ․։ Դուստրերը սիրով և կարոտով են հիշում Սարիբեկին, նկարագրում նրան որպես խելացի, բարի և իմաստուն մարդու։ Այս պատմությունը կարողացա ներկայացնել միայն շնորհիվ Սարիբեկի դուստրերի՝ նրանց հիշողության մեջ մնացած դրվագների։ Շնորհակալություն եմ հայտնում Սարիբեկի թոռնուհուն՝ Գայանե Հակոբյանին, սույն պատմության տարբեր դրվագների հավաքագրման համար։

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտ