Ո՞ւր են մեզ տանում պատմության և ինքնության «ռևիզիոնիզմի» փորձերը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Պետությունները հիմնականում ձևավորվում են ազգային ինքնության հիմքի վրա, որը միավորում է մարդկանց ընդհանուր լեզվի, պատմության, մշակույթի, արժեքների և նույնականացման միջոցով, ինչն էլ ընդհանուր դաշտ է ստեղծում պետական ինստիտուտների սահուն գործունեության համար։ Միևնույն ժամանակ, պետությունները թուլանում և ճգնաժամային իրավիճակի առաջ են կանգնում, երբ որ դրանում ընդգրկված մարդկանց արժեհամակարգը դեգրադացվում է։ Ընդ որում, այս իրողությունը վերաբերում է ոչ միայն փոքր պետություններին, այլև խոշոր կայսրություններին, որոնցից ժամանակին աշխարհը «դողում էր»։ Պատահական չէ, որ պատմաբանների մի զգալի մասը գտնում է, որ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության կործանումն ուղղակիորեն կապված էր արժեքային համակարգի փոփոխության և ինքնության ճգնաժամի հետ։

Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ յուրաքանչյուր պետություն այս առումով յուրահատուկ է, քանի որ դրանում ընդգրկված ժողովուրդներն ունեն իրենց ուրույն մշակույթն, արժեքները, պատմությունը և մյուս ատրիբուտները։ Այս առումով առանձնանում է նաև հայ ժողովուրդը, որը ձևավորվել ու զարգացել է Հայկական լեռնաշխարհում, և չնայած օտարների բազմաթիվ արշավանքներին, օտարերկրյա տիրապետությանը, ներքին երկպառակության փորձերին, կարողացել է որոշակի ընդհատումներով պետականություն ձևավորել, որի շղթան չի ընդհատվել ու հասնում է մինչև մեր օրերը։ Այսինքն, եթե այդ պատմական շղթան չունենայինք, դժվար թե այսօր էլ կարողանայինք պետականություն ունենալ։ Իմիջիայլոց, պատմության ընթացքում քիչ չեն այն ազգերը, որոնց հետ նաև հայերն են հարաբերվել, որ ժամանակի եռուզեռի միջով անցնելով՝ կորցրել են իրենց ինքնության դրսևորման պատմական շղթան ու անհետացել պատմության թատերաբեմից։ Բայց հայ ժողովուրդը անցել է բոլոր փորձություններով, այդ թվում՝ Ցեղասպանության դժնդակ իրողություններով, սակայն պահպանել է իր արժեհամակարգը։ Իսկ դա ոչ միայն սեփական ինքնության մասին հավաքական գիտակցության, այլև անհատական մակարդակում հայ նվիրյալների ու հերոսների զոհողությունների և պայքարի արդյունք է։

Ու այս ամենով հանդերձ, հայ ժողովուրդն իր պատմության ընթացքում տեսել է նաև բազմաթիվ պատեհապաշտների, որոնք «պայծառ ապագայի», «արհավիրքից փրկվելու», «խաղաղության» կամ «կուշտ ու հարուստ» լինելու լոզունգների ներքո պրոպագանդել են ազգային արժեհամակարգից ու պատմությունից հրաժարվելու նարատիվները, դրա շրջանակներում էլ ժողովրդին կոչ է արվել սեփական ինքնության հաշվին կոմպրոմիսների գնալ։ Ընդ որում, միակողմանի: Ու այս հարցում նույնիսկ կարևոր չէ՝ այդ կոմպրոմիսները կարվեին Բյուզանդիային, Պարսկաստանին, Արաբական խալիֆայությանը, թե ժամանակակից Թուրքիային կամ Ադրբեջանին։ Թերևս նմանատիպ շրջափուլում ենք նաև այսօր։

Ու պատահական չէ, որ իրեն երկրի ղեկավար համարող անձը ջանքեր է գործադրում սեփական անցյալը ջնջելու և մոռանալու ուղղությամբ։ Հենց այդ շրջանակում է, որ նա հայտարարում է, օրինակ, որ եթե դիլիջանցին ասում է, որ Վանից է, դա «ստալինյան հայրենասիրության դրսևորում է»։

Նախ՝ նման հայտարարություն անելու համար հարկավոր է պատմություն իմանալ և ընկալել պատմական երևույթների տրամաբանությունը։ Սակայն Փաշինյանը ո՛չ առաջինից է գլուխ հանում, ո՛չ էլ ընկալում է երկրորդի նշանակությունը։ Ախր, ի՞նչ ասել է՝ «ստալինյան հայրենասիրություն», մի՞թե ստալինյան ժամանակաշրջանում հանդուրժվում էին հայրենասիրության դրսևորումները։ Ընդհակառակը, Ստալինի իշխանության օրոք խիստ բռնաճնշումների էին ենթարկվում ազգայնականության դրսևորումները։ Ստալինյան բռնաճնշումների տարիներին «հայրենասիրություն» հասկացությունը խիստ վերահսկվում էր պետության կողմից։ Ցանկացած դրսևորում, որը դուրս էր խորհրդային գաղափարախոսությունից, որակվում էր որպես «բուրժուական նացիոնալիզմ» կամ «հակահեղափոխական գործունեություն»։ Ընդ որում, «ժողովուրդների հայր» հորջորջվող Ստալինի կառավարման ժամանակաշրջանում զուտ հայրենասիրական մղումները ոչ միայն դատապարտելի էին, այլև պատժի ենթակա, ու դրա համար մարդկանց խմբերով կարող էին աքսորել, կտտանքների ենթարկել ու նույնիսկ գնդակահարության միջոցով զրկել կյանքից։

Իսկ այդ դեպքում ի՞նչ նկատի ունի Փաշինյանը «ստալինյան հայրենասիրություն» ասելով։ Նա հենց իր խոսքում բացում է կծիկը՝ նշելով «կայսերական մտածելակերպի» մասին։ Ու մեկ անգամ չէ, որ նա նման միտք է արտահայտում։ Այսինքն, Խորհրդային Միությունը կամ Ռուսաստանն է, որ մեզ մղել է հայրենասիրական դաշտ, որպեսզի մենք իբր բարձրացնենք մեր ազգային խնդիրները, իսկ կայսրությունն էլ դա ծառայեցնի իր արտաքին քաղաքական նպատակներին։ Ըստ փաշինյանական տրամաբանության, դրա պատճառով է, որ մինչև հիմա մարդիկ խոսում են իրենց արմատների, կորցրած հայրենիքի մասին ու հայտարարում են, թե վանեցի են, մշեցի են և այլն։ Բայց սա նույնպես կեղծ թեզ է և ակնհայտ մանիպուլ յացիայի դրսևորում։

Բազմաթիվ հայեր Ցեղասպանության արդյունքում ապաստան են գտել տարբեր երկրներում, այդ թվում՝ Արևմուտքում, ու քանի որ ժամանակին ԽՍՀՄ-ը և Արևմուտքը՝ ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ, հակադիր բևեռներում էին (դե, այդ առումով շատ բան չի փոխվել), Խորհրդային միությունն ուղղակի չէր կարող ազդել արևմտյան երկրներում ապաստան գտած հայության մտածելակերպի վրա, որպեսզի հետո մի հատ էլ հայրենասիրություն ուղղորդեր։ Իսկ հայրենասիրությունը վերելք է ապրել առաջին հերթին հենց սփյուռքում։ Սփյուռքի հայության համար պատմական հիշողությունը լոկ անցյալի արձագանք չէ, այլ կենսական մի գործոն, որը տասնամյակներ շարունակ մղել է նրանց առաջ տանելու հայապահպանության և ազգային դատի հիմնահարցերը։ Հենց այդ հավաքական հիշողությունն է դարձել այն շարժիչ ուժը, որի շնորհիվ միջազգային օրակարգ բերվեց Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման թեման։ Ակնհայտ է, որ արևմտյան բազմաթիվ երկրներ ինքնաբերաբար կամ «օդից» չեն հանգել Ցեղասպանության ճանաչման որոշմանը։ Յուրաքանչյուր ընդունված բանաձևի և հռչակագրի թիկունքում թաքնված է հայկական համայնքների, լոբբիստական կառույցների և անհատ նվիրյալների հսկայածավալ, հետևողական ու հաճախ տիտանական աշխատանքը։ Դա տասնամյակներ տևած քաղաքական պայքարի, դիվանագիտական ճնշումների և իրազեկման արշավների արդյունք է, որն էլ ստիպեց միջազգային հանրությանը դեմքով շրջվել դեպի պատմական արդարությունը։

Բայց այսօր հայաստանյան իշխանությունները պատմական «ռևիզիա» են ցանկանում իրականացնել, ջնջել մեր պատմության այն դրվագները, որոնք հայրենասիրության և հայրենանվիրումի օրինակ են, և ամեն ինչ սկսել 2018 թվականից, երբ որ իրենք եկել են իշխանության, ու դրանով նոր «ինքնություն» ձևավորել, որի արդյունքում կկտրվի մեր պատմական շարունակականության շղթան, իսկ ժողովուրդը հանգիստ կվերաբերվի տեղի ունեցած ու տեղի ունեցող անարդարություններին։ Իսկ թե ինչ տեղի կունենա, եթե արժեհամակարգը ջնջելու քաղաքականությունը հաջողի, արդեն տեսել ենք պատմական օրինակներով. դա ուղիղ ճանապարհ է դեպի պետության թուլացում, կլանում և վերջնական անկում։

Այս համատեքստում տեղին է հիշել Ուինսթոն Չերչիլի այն միտքը, որ «ապագայի կայսրությունները լինելու են մտքի (գաղափարների) կայսրություններ»։ Սա նշանակում է, որ պետության իրական ու անառիկ ամրոցները ոչ թե քարից են, այլ ժողովրդի հավաքական արժեքներից ու պատմական հիշողությունից։ Հետևաբար, հարվածելով այդ «գաղափարական ամրոցներին»՝ թշնամին նպատակ ունի քանդել պետության դիմադրողականության վերջին և ամենահաստատուն շերտը։ Իսկ մեր ներսում ակտիվորեն աջակցում են դրան: Սա մեզ հուշում է մի կարևոր ճշմարտություն. զիջումները միայն տարածքային կորուստներով կամ նյութական զրկանքներով չեն սահմանափակվում։ Առավել կործանարար են այն զիջումները, որոնք տեղի են ունենում գաղափարական ու արժեհամակարգային հարթության վրա։ Եթե տարածքային կորուստը կարող է լինել ժամանակավոր կամ վերականգնելի, ապա արժեքների ու ինքնության նահանջը հանգեցնում է ներքին փլուզման, ինչն անդառնալիորեն խոցելի է դարձնում ժողովրդի հավաքականության հիմքերը։

Հ.Գ.-Այս ամենի վառ վկայությունն ու «մեխն» էր Փաշինյանի հայտարարությունը «պատմական արդարությունից հրաժարվելու» մասին: Սա արդեն բաց հարձակում է, որը, սակայն, առանձին թեմա է, ինչին դեռ կանդրադառնանք:

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ