Աշխարհում եզակի երկրաֆիզիկական դիտարան՝ Գառնիում

Մարտի 25-ին Գառնիի երկրաֆիզիկական դիտարան էին այցելել ՀՀ ԱԻ նախարար Ա. Երիցյանը և ԱԱԽ քարտուղար Ա. Բաղդասարյանը։ Այցի հիմնական նպատակն էր տեղում ուսումնասիրել և գնահատել դիտարանի ներկա վիճակը, ինչպես նաև քննարկել դրա վերականգնման հնարավոր տարբերակները։

Ա. Երիցյանն ու Ա. Բաղդասարյանը, «ՍՊԾ» գործակալության պետի և դիտարանի տնօրենի ուղեկցությամբ շրջեցին թունելախորշում, ծանոթացան այնտեղ տեղադրված սարքավորումներին և շենքի ընդհանուր վիճակին։

Դիտարանում ներկայումս գործում են ընդգետնյա ռադոնի և մագնիսաչափական դիտակայաններ: 1991 թ. դիտարանի թունելախորշերից մեկում տեղադրվել և այսօր էլ գործում է ԱՄՆ Համաշխարհային սեյսմիկ գլոբալ ցանցի IRIS համակարգի կայանը (աշխատում է 1992 թվականից), որը պատկանում է ՀՀ ԱԻՆ ՍՊԾ-ին: Կայանը գրանցում է աշխարհում տեղի ունեցող բոլոր միջին ուժի և ուժեղ երկրաշարժերը: Տվյալները դիտարանից արբանյակային կապով փոխանցվում են նաև ԱՄՆ և Ավստրիա:

ՀՀ ԱԱԽ քարտուղար Արթուր Բաղդասարյանը, շնորհակալություն հայտնելով Գառնիի դիտարանի աշխատակիցներին` երկար տարիներ անգործության մատնված կայանը պահպանելու համար, նշեց.

- Այս դիտարանը եզակի կառույց է։ Մենք ողջունում ենք արտակարգ իրավիճակների նախարարի` Գառնիի դիտարանը վերականգնելու և վերազինելու նախաձեռնությունը, քանզի այն մեծ կիրառական նշանակություն ունի ոչ միայն մեր երկրի, այլև` տարածաշրջանի անվտանգության հարցում: Ինչպես նշում է Ա. Երիցյանը` մենք դարձել ենք փրկարարական ծառայություն արտահանող երկիր, իսկ այս դիտակայանի ու մեր մասնագետների շնորհիվ պետք է լինենք նաև գիտելիք արտահանող` սեյսմիկ անվտանգության ոլորտում: Մենք սերտորեն համագործակցում ենք Եվրամիության, Ռոսկոսմոսի և ԱՄՆ-ի հետ, և Ազգային անվտանգության խորհուրդը կանի ամեն հնարավորը' դիտակայանի վերագործարկմանն աջակցելու համար:

ԱԻ նախարար Ա. Երիցյանը պատասխանելով լրագրողների հարցերին` մասնավորապես ասաց.

- Դիտարանը պետք է դառնա միջազգային նշանակության սեյսմիկ կենտրոն, որից ստացվող ամբողջ տեղեկատվությունը կփոխանցվի ԱԻՆ Ճգնաժամային կառավարման կենտրոն: Այստեղ տեղադրված 375 մ երկարությամբ բացառիկ դեֆորմոգրաֆ։ Հայտնի է, որ ինչքան երկար է դեֆորմոգրաֆը, այնքան ճշգրիտ տվյալներ են գրանցվում երկրակեղևի շարժի վերաբերյալ: Ես շատ եմ կարևորում այս կենտրոնը։ Մենք նախատեսում ենք մեկ տարվա ընթացքում վերանորոգել ու վերազինել այն` համապատասխանեցնելով միջազգային չափանիշներին։

Լրագրողներից մեկի այն հարցին, թե արդյոք տեղի մասնագետների պատրաստվածությունը բավարա՞ր է նման կենտրոնում աշխատելու համար, ԱԻ նախարարը պատասխանեց, որ սեյսմիկ պաշտպանության ոլորտի մեր մասնագետները համարվում են աշխարհում լավագույններից և նրանց զգալի մասը պարբերաբար վերապատրաստվում է արտերկրում։

Դիտարանի տնօրեն Լևոն Հախվերդյանը հանգամանալից ներկայացրեց կենտրոնի ստեղծման պատմությունը և այնտեղ տեղադրված սարքերի առանձնահատկությունները։

Խորհրդային Հայաստանի կառավարության 10.04.1969 թ. թիվ N 269 որոշմամբ հաստատվեց ինժեներա-սեյսմաբանական և երկրաֆիզիկական ուսումնասիրությունների «Երկրաշարժերի նախանշանների որոնումը Հայկական ՍՍՀ տարածքում» գիտահետազոտական համալիր ծրագիրը: Գառնիի դիտարանը կառուցվել է 5 տարվա ընթացքում' 1977-1982 թթ., որի համար ծախսվեց 3 միլիոն ռուբլի: Ստեղծվեց աշխարհում եզակի գիտահետազոտական դիտարան' հագեցած ԽՍՀՄ լավագույն սարքավորումներով: Անցան տարիներ, սակայն դիտարանը այդպես էլ լիարժեք չծառայեց իր նպատակին:

1991 թ. ՀՀ կառավարության որոշմամբ ԳԱԱ երկրաֆիզիկայի և ինժեներային-սեյսմաբանության ինստիտուտին պատկանող՝ hանրապետության տարածքում գործող սեյսմիկ ցանցը և երկրաֆիզիկական դիտարկման կայանները հանձնվեցին նորաստեղծ Սեյսմիկ պաշտպանության ազգային ծառայությանը: Բացառություն էր Գառնիի երկրաֆիզիկական դիտարանը, որը մնաց ԳԱԱ համակարգում' երկրաֆիզիկայի և ինժեներային սեյսմաբանության ինստիտուտին կից: Հետագայում այն հանձնվեց ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտին:

2012 թ. մարտի 15-ին ՀՀ կառավարության հերթական նիստի ժամանակ, նկատի առնելով ՀՀ դիտարանի բացառիկ նշանակությունը' սեյսմիկ ռիսկի գնահատման, իրավիճակի վերլուծության և ընդհանրապես սեյսմիկ պաշտպանության ապահովման համար, այն անհատույց և անժամկետ օգտագործման իրավունքով ամրացվել է ՀՀ ԱԻ նախարարությանը։

Դրանից հետո մշակվել է Գառնիի երկրաֆիզիկական դիտարանի (ԳԵԴ) վերագործարկման և վերազինման ծրագիր։

Վերջերս ՀՀ ԱԻՆ ՍՊԾ» գործակալությանը հաջողվել է գտնել դիտարանում եզակի չափումներ իրականացնող սարքերը նախագծող ու տեղադրող մասնագետներին, որոնք ներկայումս աշխատում են Մոսկվայի գտնվող ՌԴ ԳԱԱ Երկրի ֆիզիկայի ինստիտուտում։ Մոսկովյան ինստիտուտը պատրաստակամություն է հայտնել աջակցելու նշված սարքերի վերագործարկման աշխատանքներին։ Այցելելով դիտարան և տեղում ճշտելով թունելախորշում տեղադրված սարքերից երեքի՝ դեֆորմոգրաֆի, թեքաչափի և լազերային ինտերֆերոմետրի ներկա վիճակը' ՍՊԾ մասնագետները կազմել են մանրամասն եզրակացություն, որն ուղարկվել է մոսկովյան ինստիտուտ' սարքերի վերագործարկման տարբերակները քննարկելու համար։

Դիտարանի առանձնահատկությունները

• Դիտարանի հորանում (թունելում) հաստատուն ջերմաստիճան ամբողջ տարվա ընթացքում
• Դիտարանի տեղակայումը Գառնիի ակտիվ խզվածքի գոտում
• Սեյսմիկ և այլ խոտորումների ցածր մակարդակ
• Երևանին սպառնացող ամենավտանգավոր երկրաշարժերի օջախային գոտին վերահսկելու հնարավորություն:

Դիտարանի գիտահետազոտական խնդիրները

Երկրաբանական տեսանկյունից, այդ տարածքում որպես ակտիվ երկրաբանական կառույց հայտնի է Գառնիի բեկվածքը, որը համարվում է ամենավտանգավորը Երևանի համար: Պատմական տվյալներով` 1679 թ. այդ գոտում տեղի է ունեցել 6.9 մագնիտուդով ավերիչ երկրաշարժ, որի հետևանքով Երևանում, Քանաքեռում և այլ բնակավայրերում եղել են բազմաթիվ զոհեր, խոնարհվել են տասից ավելի եկեղեցիներ, քանդվել են հազարավոր շենքեր ու շինություններ: Բացի այդ, նույն սեյսմիկ բարձր վտանգի գոտում են գտնվում այլ վտանգավոր օբյեկտներ՝ ՀԱԷԿ-ը, քիմիական գործարաններ, ջրամբարտակներ, սողանքներ և այլն:

Դիտարանի վերագործարկումը հնարավորություն կտա նոր և ավելի հուսալի դիտարկումների հիման վրա գնահատել ՀՀ տարածքի երկրակեղևի լարվածադեֆորմացիոն վիճակը, ուսումնասիրել երկրաշարժերի առաջացման մեխանիզմները, անջատել երկրաշարժերի նախանշաններ, գնահատել ընթացիկ սեյսմիկ վտանգը և, որպես հեռահար կարևորագույն գիտական և սոցիալական խնդիր՝ կանխատեսել ուժեղ երկրաշարժերը: