Ղարաբաղյան հակամարտության հարցում՝ հայկական շահերի հաշվին ռուս-ամերիկյան փոխգործակցությունը հին պատմություն ունի․ Այվազյան

Ռուսաստանի վերնախավերում և նրանց սպասարկող փորձագիտական շրջանակներում շատերն են զմայլված Թուրքիայով։ Այսօր առավոտյան ռուսաստանյան հանրային ОРТ հեռուստաալիքով դիտեցի «Մեծ խաղ» («Большая игра») վերլուծական հաղորդումը։ Թուրքիայում կատարված վերջին ընտրությունների մասին որպես փորձագետ հանդես էր գալիս ՌԴ Գիտությունների Ակադեմիայի Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական ղեկավար (2008-2015 թթ.՝ տնօրեն), պրոֆեսոր Վիտալի Նաումկինը։ Նրա ելույթը, փաստորեն, Թուրքիայի նախագահ Ռ. Էրդողանի վարած քաղաքականության անսքող մի ջատագովություն էր։ Վ. Նաումկինը եռանդով արդարացնում էր նույնիսկ Թուրքիայի բացահայտորեն հակառուսական դիրքորոշումները Ղրիմի, Ուկրաինային զենքի մատակարարման և Սիրիայի հարցերում։ Կարծես, լսում էիր Թուրքիայի դեսպանության մի աշխատակցի։ Հայաստանն ու հայկական շահերը վաղուց ի վեր անտեսված են ՌԴ կենտրոնական հեռուստաալիքներում, ըստ այդմ՝ ոչ հաղորդման վարողը՝ Դմիտրի Սայմսը, ոչ էլ առավել ևս Նաումկինը հարկ չհամարեցին անդրադառնալ նաև Թուրքիայի՝ Անդրկովկասում և Միջին Ասիայում վարած քաղաքականությանը, որի հետևանքով, ի դեպ, Ռուսաստանի ազդեցության գոտին արդեն իսկ կտրուկ նեղացել է։

Վ. Նաումկինին հատուկ եմ առանձնացնում, որովհետև նա կապ ունի Ղարաբաղյան հարցի «կարգավորման» շուրջ ռուս-ամերիկյան համանախագահությամբ վարվող՝ հայ-ադրբեջանական քննարկումների մի առանձին ձևաչափի հետ, որը գործել է 2003-2007 թթ. «Դարտմուտյան ժողով» (Дартмутская конференция) անվան տակ։ Նաումկինը հանդես էր գալիս ոչ ավել, ոչ պակաս որպես այդ ժողովի համանախագահ։ Իրականում նա ինքնուրույն դեր չուներ և ամեն ինչում համաձայնվում էր ամերիկացի համանախագահ Հարոլդ Սոնդերզի հետ, փաստացի կատարում էր նրա տեղակալի դերը։ Իսկ վերջինս նախկինում 14 տարի աշխատել էր ԱՄՆ Ազգային անվտանգության խորհրդում, այնուհետև՝ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտում հետախուզական տեղեկատվության և վերլուծության վարչության պետի պաշտոնում։ Ստաժավոր հետախույզ էր։

Ինչևիցե, 2003 և 2004 թթ. ես նույնպես մասնակցեցի Մոսկվայում կայացող Դարտմուտյան ժողովի մի քանի հանդիպումներին (ռաունդներին)։ Բայց ահա 2004 թ. հունվար-փետրվարին համանախագահները հանդես եկան մի կոպիտ մեքենայությամբ՝ փորձելով իրենց ադրբեջանամետ տեսակետները վերագրել ու պարտադրել նաև հայ մասնակիցներին։ Ես այդ ոտնձգությանը խիստ ընդդիմացա։ Արցախի այն ժամանակվա արտգործնախարար Աշոտ Ղուլյանի համաձայնությամբ նախաձեռնեցի մի գրավոր բողոք, որը մի քանի հայ մասնակիցների ստորագրությամբ ուղարկվեց համանախագահներին։ Մերձմոսկովյան Սնեգիրիում կայացած բուն հանդիպման ժամանակ ստիպված եղա կրկնել իմ կոշտ քննադատությունը։

Հարոլդ Սոնդերսն ու նրա օգնական Ֆիլ Ստյուարտը բավականին նյարդայնացել էին։ Սոնդերսը բորբոքված շեշտում էր, թե որքան «ինքնամեկուսացված» են ապրելու արցախցիները՝ առանց Ադրբեջանի հետ տնտեսական կապերի։ Իսկ Ստյուարտը նույնիսկ հայտարարեց, թե Վաշինգտոնը Ղարաբաղյան հարցում արդեն մի ինչ-որ որոշում է ընդունել, որը հայկական կողմին որևէ լավ բան չի խոստանում։ Հանդիպման վերջին օրը Հարոլդ Սոնդերսը և Ֆիլ Ստյուարտը անձամբ իմ դեմ մի դեմարշ կազմակերպեցին, ես էլ ի նշան բողոքի նույն օրը լքեցի այդ «ժողովը»։ Այս դեպքի բոլոր մանրամասնությունները և իմ քաղաքական գնահատականները շարադրել եմ դեռևս 2004 թ. մարտի 18-ին «Գոլոս Արմենիի» թերթին տված ծավալուն հարցազրույցում (վերնագիրը՝ «Дело было в Снегирях»), որին կարելի է ծանոթանալ հետևյալ հղումով։

Ասածս այն է, տիկնայք և պարոնայք ռուսամոլներ ու ամերիկամոլներ, որ Ղարաբաղյան հակամարտության հարցում հայկական շահերի հաշվին ռուս-ամերիկյան փոխգործակցությունը հին փաստ է։ Իսկ պատմածս դրա վկայություններից ընդամենը մեկն է։

Եվ բոլորովին պատահական չէ, որ ռուսական կողմից «Դարտմուտյան ժողովի» համանախագահը ոչ այլ ոք էր, քան կատաղի թուրքասեր Վիտալի Նաումկինը, որն այսօր ОРТ-ում Էրդողանի գովքն էր անում...»։